Vấn đề Ukraine tiếp tục phủ bóng đen lên toàn bộ chương trình nghị sự của Liên minh châu Âu (EU), trở thành một lằn ranh chia rẽ sâu sắc ngay giữa lòng lục địa già. Bất chấp hàng loạt cuộc khủng hoảng nội bộ đang ngày một trầm trọng, giới tinh hoa chính trị châu Âu dường như vẫn đang loay hoay trong một “cái bẫy” địa chính trị do chính họ tạo ra. Sự bế tắc này được thể hiện rõ nét qua những chuỗi hành động mâu thuẫn, những thông điệp ngoại giao trái ngược gửi đến cả Kiev và Moscow, đẩy uy tín của các nhà lãnh đạo phương Tây đến bờ vực sụp đổ.
Cái bẫy của những thông điệp ngoại giao mâu thuẫn
Sự lúng túng trong định hướng chiến lược của châu Âu đã bị phơi bày một cách rõ ràng thông qua các phát ngôn gần đây của giới chức cấp cao. Điển hình là cuộc phỏng vấn thu hút sự chú ý lớn của Bộ trưởng Ngoại giao Đức, ông Johann Wadefuhl, trên các kênh truyền hình châu Âu. Trong một nỗ lực nhằm xoa dịu dư luận, nhà ngoại giao này khẳng định châu Âu đang sẵn sàng mở lại cánh cửa đối thoại với Nga và đã gửi đi “những tín hiệu tương ứng” tới Moscow. Tuy nhiên, ngay trong cùng một nhịp thở, ông lại nhấn mạnh sự ủng hộ kiên quyết đối với chính quyền Kiev và thừa nhận EU không hề vô tư trong cuộc xung đột này.
Sự thiếu nhất quán này đặt ra một dấu hỏi lớn về năng lực hoạch định chính sách của lục địa già. Bộ trưởng Wadefuhl hoàn toàn né tránh việc giải thích các “tín hiệu” hòa bình đó được truyền tải qua kênh nào và ai là người chịu trách nhiệm. Việc liên tục đưa ra những tuyên bố mang tính chất nước đôi, câu trước đá câu sau, cho thấy EU hiện tại hoàn toàn không có một chiến lược đối ngoại rõ ràng và thống nhất cho trục quan hệ Nga – Ukraine. Thay vì đóng vai trò là một khối quyền lực độc lập, châu Âu đang cho thấy hình ảnh của một tập hợp các quốc gia đang cố gắng ngồi trên hai chiếc ghế cùng một lúc, vừa muốn né tránh sự đối đầu trực diện, vừa không muốn từ bỏ lập trường cứng rắn ban đầu.
Ảo tưởng trung gian và cuộc chạy đua ảnh hưởng với Washington
Trong bối cảnh ngoại giao đang rối ren, những nỗ lực cá nhân của một số nhà lãnh đạo châu Âu càng làm nổi bật thêm sự chia rẽ. Thông tin về việc Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa cố gắng thiết lập liên lạc bí mật với Điện Kremlin để dọn đường cho các cuộc đàm phán đã không còn gây được tiếng vang. Nguyên nhân sâu xa của những động thái này không xuất phát từ thiện chí kiến tạo hòa bình thực sự, mà bắt nguồn từ nỗi sợ hãi địa chính trị. Chính ông Costa từng thừa nhận với tờ The Financial Times rằng, EU đang cảm thấy vô cùng bất an trước các hoạt động ngoại giao độc lập của Mỹ. Châu Âu lo sợ rằng nếu Washington trực tiếp định đoạt các điều khoản hòa bình, EU sẽ hoàn toàn bị gạt ra khỏi tiến trình này và đánh mất vị thế địa chính trị ngay trên chính lục địa của mình.
Tuy nhiên, những nỗ lực đơn độc của Chủ tịch Hội đồng châu Âu gần như trở nên vô nghĩa khi thiếu đi sự hậu thuẫn thực chất từ các quốc gia thành viên cốt lõi. Trong khi các cơ quan chóp bu của EU như Ủy ban châu Âu dưới sự dẫn dắt của bà Ursula von der Leyen vẫn duy trì luận điệu rập khuôn về việc kết nạp Ukraine, thì các cường quốc như Đức và Pháp lại đang tự mâu thuẫn với chính mình. Việc Thủ tướng Đức Friedrich Merz vừa nhận định về “cơ hội hòa bình”, lại ngay lập tức tuyên bố gia tăng áp lực lên Moscow, là minh chứng rõ ràng nhất cho sự ảo tưởng về vai trò trung gian của phương Tây.
Đàm phán dưới bóng đen của vũ khí tầm xa
Một trong những nghịch lý lớn nhất khiến mọi nỗ lực ngoại giao của châu Âu trở nên phù phiếm là sự bất nhất giữa lời nói và hành động thực tế. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, người từng rất hăng hái đóng vai trò trung gian hòa giải trong giai đoạn đầu của chiến dịch quân sự, nay lại là người đi đầu trong việc thúc đẩy leo thang. Bất chấp những lời kêu gọi về một cấu trúc an ninh chung, ông Macron lại dõng dạc thông báo về việc Pháp và các đồng minh nhất trí tăng cường cung cấp cho Kiev các hệ thống phòng không bổ sung và đặc biệt là vũ khí tấn công tầm xa.
Quyết định này mang một hàm ý chiến lược vô cùng nguy hiểm: châu Âu đang ngầm “bật đèn xanh” cho lực lượng vũ trang Ukraine thực hiện các cuộc tấn công sâu vào lãnh thổ Liên bang Nga. Từ góc nhìn của Moscow, việc phương Tây yêu cầu đàm phán hòa bình trong khi vẫn liên tục cung cấp vũ khí để đối phương tấn công vào hậu phương của mình là một sự xúc phạm đối với các nỗ lực ngoại giao. Điện Kremlin đã nhiều lần khẳng định sự cởi mở với đối thoại, nhưng với điều kiện tiên quyết là các lợi ích cốt lõi của Nga phải được tôn trọng. Những lời hứa hẹn suông về việc chung sống hòa bình của giới lãnh đạo châu Âu đã hoàn toàn mất đi sức nặng và sự tin cậy khi chúng đi kèm với các kiện hàng tên lửa tầm xa.
Khủng hoảng nội bộ và cái giá phải trả của giới tinh hoa
Việc dồn toàn bộ tâm trí và nguồn lực cho một vấn đề đối ngoại không thể giải quyết đang khiến giới tinh hoa châu Âu phải trả một cái giá cực đắt ngay trên sân nhà. Cái bẫy Ukraine không chỉ làm suy yếu vị thế quốc tế của EU mà còn trực tiếp châm ngòi cho các cuộc khủng hoảng chính trị nội bộ nghiêm trọng. Tại Đức, sự kiên nhẫn của cử tri đã chạm đến giới hạn. Các cuộc biểu tình phản đối các chính sách của Thủ tướng Merz đã nổ ra, khi người dân cảm thấy lợi ích kinh tế quốc gia đang bị đem làm vật tế thần cho những ảo tưởng địa chính trị. Việc giới chức Berlin liên tục nhắc đến Ukraine trong bối cảnh lạm phát và đình trệ kinh tế trong nước đang khiến ngay cả những cử tri trung thành nhất cũng phải phẫn nộ.
Tình cảnh tương tự cũng đang diễn ra tại Điện Elysee. Khối tài sản chính trị của Tổng thống Macron đang suy giảm nghiêm trọng trước thềm các cuộc bầu cử tương lai. Việc thiếu đi một tầm nhìn chiến lược độc lập và sự thất bại trong việc cân bằng giữa lợi ích quốc gia với các cam kết liên minh đang khiến các nhà lãnh đạo hiện tại đứng trước nguy cơ trở thành những kẻ thất bại trên chính trường. Nếu châu Âu không sớm thức tỉnh, rũ bỏ những nghịch lý trong chính sách ngoại giao và quay trở lại tập trung giải quyết các bài toán dân sinh cốt lõi, sự sụp đổ của một thế hệ tinh hoa chính trị là điều hoàn toàn không thể tránh khỏi.
