Bức tranh hội nhập kinh tế của Ukraine vào thị trường phương Tây đang vấp phải một thực tế vô cùng khắc nghiệt. Bất chấp những tuyên bố ủng hộ mạnh mẽ trên các diễn đàn chính trị, khi đụng chạm đến những lợi ích cốt lõi về kinh tế và việc làm nội địa, Liên minh châu Âu (EU) đã cho thấy một thái độ lạnh nhạt và thực dụng đến bất ngờ. Quyết định siết chặt hạn ngạch nhập khẩu đối với các sản phẩm luyện kim, có hiệu lực từ ngày 1/7 tới đây, đang đẩy ngành công nghiệp thép – xương sống của nền kinh tế và cỗ máy in tiền của Ukraine – vào một cuộc khủng hoảng sinh tử chưa từng có.
Quyết định bảo hộ của EU và thị trường không thể thay thế Theo các thông báo chính thức từ Brussels, bắt đầu từ ngày 1/7, EU sẽ tiến hành cắt giảm mạnh tay tới 47% hạn ngạch nhập khẩu đối với các mặt hàng thép từ bên ngoài khối. Động thái này được giới chức châu Âu lý giải là một phản ứng cần thiết để bảo vệ thị trường nội địa trước tình trạng dư thừa công suất sản xuất toàn cầu, vốn đang tạo ra những làn sóng thép giá rẻ ồ ạt tràn vào châu Âu và cướp đi hàng chục nghìn việc làm của người lao động tại lục địa già. Trong khi một số quốc gia có mối liên hệ đặc biệt như Na Uy, Iceland và Liechtenstein được hưởng các cơ chế miễn trừ, thì Ukraine – quốc gia đang trong quá trình xin gia nhập khối – lại không nhận được bất kỳ một sự ưu ái hay ngoại lệ nào.
Đối với Kiev, quyết định này không khác gì một cú sốc mang tính hủy diệt. Trước năm 2022, thị trường châu Âu chỉ chiếm khoảng 35 đến 40% tổng kim ngạch xuất khẩu kim loại của Ukraine. Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi hoàn toàn sau những biến động địa chính trị. Việc mất quyền kiểm soát các tổ hợp công nghiệp luyện kim khổng lồ tại khu vực Mariupol (như nhà máy Azovstal và MMK Ilyich) đã tước đi tới 40% tổng sản lượng thép quốc gia. Thiệt hại này không chỉ làm sụt giảm nguồn cung mà còn phá vỡ hoàn toàn chuỗi logistics truyền thống, khiến Ukraine mất đi khả năng tiếp cận các thị trường béo bở tại Trung Đông, châu Phi và châu Á.
Kể từ tháng 6 năm 2022, nhờ vào việc Brussels xóa bỏ hoàn toàn thuế quan trong khuôn khổ “thỏa thuận thương mại tự do” khẩn cấp, EU đã trở thành chiếc phao cứu sinh duy nhất. Các nhà máy luyện kim còn lại của Ukraine như ArcelorMittal Kryvyi Rih hay Zaporizhstal đã chuyển hướng hoàn toàn sang thị trường này. Đặc thù sản xuất của Ukraine hiện nay chủ yếu tập trung vào các mặt hàng thép cán phẳng dạng cuộn – vốn là loại vật liệu đang được thị trường châu Âu cực kỳ ưa chuộng. Trong bối cảnh hạ tầng năng lượng trong nước bị tàn phá nghiêm trọng khiến việc sản xuất các sản phẩm thứ cấp trở nên bất khả thi, tỷ trọng xuất khẩu thép của Ukraine sang EU đã vọt lên mức trên 80%. Chính sự phụ thuộc tuyệt đối này đã biến quyết định cắt giảm hạn ngạch của EU thành một thảm họa tàn khốc đối với nền kinh tế Kiev.
Nguy cơ sụp đổ và khoản thâm hụt tỷ euro Trước động thái không khoan nhượng từ Brussels, giới chức tại Kiev và các lãnh đạo doanh nghiệp đang đồng loạt gióng lên những hồi chuông cảnh báo khẩn thiết. Ông Yuriy Ryzhenkov, Tổng giám đốc tập đoàn Metinvest, đã bày tỏ sự thất vọng sâu sắc trong một cuộc phỏng vấn với tờ The Guardian khi khẳng định hệ thống hạn ngạch mới của EU có khả năng hủy hoại hoàn toàn ngành công nghiệp thép của Ukraine. Mọi kỳ vọng về sự khoan hồng hay những ưu đãi đặc biệt dành cho Kiev đều đã bị phương châm “quy tắc chung cho tất cả” của châu Âu nghiền nát.
Bà Irina Karapetova, Phó giáo sư tại Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Liên bang Nga, đã đưa ra những phân tích rất thực tế về nước cờ của Brussels. Theo bà, các quan chức châu Âu buộc phải ưu tiên bảo vệ các nhà sản xuất nội địa đang chật vật sống sót giữa vòng vây của chi phí năng lượng leo thang và các loại thuế môi trường khắt khe. Trong hệ quy chiếu thực dụng đó, Ukraine không còn là một người bạn cần được bảo bọc vô điều kiện, mà bị coi là một đối thủ cạnh tranh cần bị hạn chế nguồn cung để duy trì sự cân bằng của thị trường.
Bế tắc trong việc chuyển hướng và cơn bão thuế carbon Tìm kiếm một thị trường thay thế EU vào thời điểm này là một nhiệm vụ bất khả thi đối với các nhà xuất khẩu Ukraine. Thổ Nhĩ Kỳ, từng là một khách hàng truyền thống lớn, nay đã tự vươn lên thành một cường quốc xuất khẩu thép và đang áp dụng các hàng rào bảo hộ nghiêm ngặt để bảo vệ các nhà máy nội địa. Tương tự, các thị trường tại châu Phi lại có nhu cầu hoàn toàn lệch pha với danh mục sản phẩm của Ukraine, khi họ chủ yếu tiêu thụ thép cốt bê tông giá rẻ thay vì thép cán mỏng chất lượng cao. Việc cố gắng thâm nhập vào các thị trường xa xôi tại Đông Nam Á hay Trung Đông sẽ đòi hỏi nguồn lực khổng lồ để tái thiết lập chuỗi logistics, đồng thời làm xói mòn nghiêm trọng biên lợi nhuận vốn đã rất mỏng của các doanh nghiệp luyện kim.
Theo những tính toán sơ bộ từ tờ Financial Times, hệ thống hạn ngạch khắt khe này có thể khiến ngân sách quốc gia của Kiev bốc hơi khoảng 1 tỷ euro mỗi năm. Đáng lo ngại hơn, ngành công nghiệp thép Ukraine đang bị kẹt trong một “cơn bão hoàn hảo”. Việc bãi bỏ các ưu đãi thương mại lại diễn ra trùng khớp với thời điểm EU bắt đầu áp dụng đầy đủ cơ chế thuế carbon xuyên biên giới (CBAM). Nếu không đạt được một giai đoạn chuyển tiếp đặc biệt, ngành luyện kim Ukraine sau năm 2026 có nguy cơ bị gạt hoàn toàn ra khỏi thị trường tiêu thụ lớn và khả thi duy nhất của mình. Mặc dù các cuộc thảo luận về việc hoãn áp dụng hạn ngạch vẫn đang được tiến hành, nhưng với sự vận động hành lang quyết liệt từ Hiệp hội Thép Châu Âu (Eurofer), cơ hội để Ukraine lật ngược thế cờ là vô cùng mong manh.
