Gần đây, những cuộc tranh luận về ranh giới đạo đức trong ngành dịch vụ giải trí dành cho giới siêu giàu tại một số quốc gia châu Á đang thu hút sự chú ý của dư luận. Nổi cộm trong số đó là các bữa tiệc mang chủ đề tái hiện điển tích lịch sử, nơi con người được sử dụng như những “phông nền sống”. Hiện tượng này không chỉ phản ánh xu hướng tiêu dùng của một bộ phận tầng lớp có thu nhập cao, mà còn đặt ra những câu hỏi sâu sắc về sự tôn trọng nhân phẩm và các chuẩn mực văn hóa trong xã hội hiện đại.
Từ những sự kiện giải trí xa xỉ đến tranh cãi về khái niệm “phông nền sống”
Trong bức tranh đa sắc của ngành dịch vụ giải trí cao cấp tại Trung Quốc, các nhà cung cấp dịch vụ luôn không ngừng tìm kiếm và sáng tạo ra những trải nghiệm độc lạ nhằm đáp ứng nhu cầu thể hiện đẳng cấp của giới thượng lưu. Gần đây, truyền thông và các nền tảng mạng xã hội đã ghi nhận sự xuất hiện của các bữa tiệc được tổ chức theo chủ đề “Dương Quý Phi tắm”. Đây là những sự kiện khép kín, vô cùng đắt đỏ, được thiết kế với không gian mô phỏng lại các bối cảnh cung đình hoa lệ hoặc những giai thoại lịch sử nổi tiếng.
Điểm đáng chú ý và cũng là tâm điểm của sự tranh cãi không nằm ở sự hoành tráng của kiến trúc hay thực đơn xa xỉ, mà nằm ở cách thức vận hành dịch vụ. Tại các bữa tiệc này, một đội ngũ nhân sự nữ được bố trí đứng dưới các bể nước, hồ bơi nhân tạo hoặc các tiểu cảnh thủy tạ trong suốt thời gian diễn ra sự kiện. Vai trò của họ hoàn toàn thụ động, không tham gia vào các hoạt động biểu diễn nghệ thuật hay giao tiếp thông thường, mà chỉ đơn thuần đóng vai trò là “phông nền sống” (living props) để tạo ra không khí vương giả, thỏa mãn thị giác và sự hiếu kỳ của những người tham dự.
Hình thức giải trí này nhanh chóng vấp phải làn sóng phản ứng đa chiều. Một mặt, những người tổ chức viện dẫn lý do đây là một hình thức tái hiện văn hóa, một sự sắp đặt nghệ thuật (installation art) nhằm mang lại trải nghiệm nhập vai tối đa cho khách hàng. Mặt khác, phần đông dư luận và các nhà nghiên cứu xã hội học lại lên tiếng bày tỏ sự lo ngại sâu sắc. Họ cho rằng, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng của hai chữ “dịch vụ” và “trải nghiệm văn hóa”, bản chất của sự việc là sự vật hóa con người, hạ thấp giá trị nhân phẩm để phục vụ cho thú vui tiêu khiển của những người có quyền lực tài chính.
Hệ lụy từ sự thương mại hóa nhân phẩm trong xã hội tiêu dùng
Nhìn nhận hiện tượng này dưới lăng kính xã hội học và văn hóa học, chúng ta có thể thấy rõ những tác động tiêu cực tiềm ẩn đối với hệ giá trị chung của cộng đồng. Sự việc vượt xa khuôn khổ của một phương thức kinh doanh thông thường để chạm đến những vấn đề cốt lõi về quyền con người và sự bình đẳng.
Thứ nhất, đó là hệ quả của chủ nghĩa tiêu dùng cực đoan, nơi mọi thứ đều có thể bị quy đổi thành hàng hóa. Khi sức mạnh của đồng tiền chi phối các chuẩn mực xã hội, ranh giới giữa phục vụ chuyên nghiệp và sự lạm dụng trở nên vô cùng mong manh. Việc sử dụng con người như một vật dụng trang trí vô tri vô giác trong một bữa tiệc phản ánh một tư duy độc hại: quyền lực tài chính cho phép người ta có quyền mua đứt sự hiện diện và lòng tự trọng của người khác. Khi nhân phẩm trở thành một dạng “dịch vụ cao cấp” có thể niêm yết giá, thì nền tảng đạo đức của xã hội sẽ phải đối mặt với nguy cơ xói mòn nghiêm trọng. Rốt cuộc, thứ bị suy giảm giá trị không chỉ là những nhân sự phải đứng trong các bể nước lạnh lẽo ấy, mà là cả hệ thống chuẩn mực về sự tôn trọng lẫn nhau giữa con người với con người.
Thứ hai, hiện tượng này đi ngược lại hoàn toàn với những nỗ lực kiến tạo sự bình đẳng giới và bảo vệ quyền lợi của người lao động. Trong bối cảnh thế giới đang hướng tới việc xóa bỏ các định kiến và hành vi xem nhẹ phụ nữ, việc biến phái nữ thành công cụ thỏa mãn thị giác trong các bối cảnh nhạy cảm là một bước lùi đáng tiếc. Nó củng cố thêm những định kiến lỗi thời về thứ bậc xã hội, nơi nhóm yếu thế hơn dễ dàng bị biến thành tài sản tiêu khiển. Một môi trường lao động văn minh là nơi mọi cá nhân đều được đóng góp năng lực bằng trí tuệ, kỹ năng chuyên môn và được đối xử với sự tôn trọng cao nhất, chứ không phải bị tước bỏ tiếng nói để trở thành một “bức bình phong” sinh học.
Thứ ba, sự ngụy biện dưới danh nghĩa “văn hóa” cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc và khách quan. Việc tái hiện lịch sử hay sáng tạo nghệ thuật luôn có những giới hạn đạo đức nhất định. Văn hóa đích thực mang sứ mệnh nâng tầm nhận thức, tôn vinh cái đẹp và những giá trị nhân bản, chứ không bao giờ là công cụ để hợp thức hóa các hành vi hạ thấp giá trị con người. Việc khoác lên những thú vui mang tính vật chất chiếc áo “văn hóa ăn chơi” chỉ là một sự ngụy trang khiên cưỡng, làm méo mó đi ý nghĩa thực sự của nghệ thuật và văn hóa truyền thống.
Tựu trung lại, sự phát triển kinh tế và sự gia tăng số lượng người giàu có là một tín hiệu tích cực của một quốc gia. Tuy nhiên, thước đo thực sự cho sự văn minh của một tầng lớp tinh hoa không chỉ nằm ở khối lượng tài sản họ sở hữu, mà còn thể hiện ở cách họ tiêu dùng và cách họ ứng xử với những người xung quanh. Việc thiết lập lại các giới hạn đạo đức trong ngành dịch vụ, lên án các hành vi thương mại hóa nhân phẩm là vô cùng cần thiết. Một xã hội phát triển bền vững phải là nơi sự giàu có vật chất luôn song hành cùng ý thức trách nhiệm xã hội, lòng trắc ẩn và sự tôn trọng tuyệt đối đối với các giá trị con người.
