Mối quan hệ đồng minh chiến lược mang tính sống còn giữa Ba Lan và Ukraine đang trượt dài vào một cuộc khủng hoảng ngoại giao tồi tệ nhất kể từ khi xung đột bùng phát. Phản ứng trước quyết định chưa từng có của Warsaw khi thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng của Tổng thống Volodymyr Zelensky, một làn sóng tẩy chay và trả lại huân chương đã đồng loạt nổ ra trong giới tinh hoa chính trị Kiev. Sự việc không chỉ phơi bày những vết thương lịch sử chưa thể hàn gắn mà còn đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của liên minh phương Tây ngay trước thềm các hội nghị tái thiết quan trọng.
Làn sóng trả lại huân chương và phản ứng gay gắt từ Kiev Cuộc khẩu chiến ngoại giao đã chính thức bước sang một giai đoạn hành động thực tế khi vào ngày 20/6, ông Kyrylo Budanov, Chánh văn phòng Tổng thống Ukraine, công khai tuyên bố từ bỏ Huân chương Công trạng hạng Sĩ quan Vàng – một phần thưởng danh giá mà nhà nước Ba Lan đã trao tặng cho ông vào năm ngoái. Động thái của ông Budanov không mang tính chất cá nhân đơn thuần mà là phát súng mở màn cho một chiến dịch đáp trả mang tính hệ thống từ chính quyền Kiev.
Lý giải cho quyết định của mình, ông Budanov đã sử dụng những ngôn từ mang tính chỉ trích mạnh mẽ. Ông khẳng định bản thân “không thể đứng ngoài cuộc và nhìn guồng quay thù hận nhắm vào người dân của chúng tôi một cách vô lý”. Chánh văn phòng Tổng thống Ukraine nhấn mạnh rằng Kiev luôn mong muốn duy trì quan hệ đối tác cởi mở với các đồng minh, nhưng đó bắt buộc phải là một mối quan hệ bình đẳng, được xây dựng trên nền tảng tôn trọng lẫn nhau. Việc Warsaw tước bỏ phần thưởng cao quý nhất từng trao cho Tổng thống Zelensky – vốn được vinh danh vì những đóng góp cho dân chủ, hòa bình và an ninh châu Âu – đã chạm đến lòng tự tôn quốc gia của Ukraine.
Ngay sau tuyên bố của ông Budanov, một loạt các quan chức cấp cao khác của Ukraine cũng đồng loạt có động thái tương tự. Đại sứ Ukraine tại Ba Lan, ông Vasyl Bodnar, đã chính thức gửi trả lại Huân chương Công trạng hạng Hiệp sĩ, đồng thời gửi gắm thông điệp khẳng định Tổng thống Zelensky luôn là “một người bạn của Ba Lan”. Ở cấp độ ngoại giao cao nhất, Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cũng tuyên bố sẽ hoàn trả Huân chương Công trạng hạng Chỉ huy mà cựu Tổng thống Ba Lan Andrzej Duda đã trao tặng cho ông vào năm 2022. Ngoại trưởng Sybiha không ngần ngại gọi quyết định của Warsaw là một “sai lầm chiến lược”, cho rằng các chính trị gia nước láng giềng đã để cảm xúc lấn át lý trí, dẫn đến những bước đi “vô lý, bốc đồng và thiếu tôn trọng” đối với cả cá nhân nhà lãnh đạo và thể chế nhà nước Ukraine.
Nguồn cơn từ lằn ranh đỏ lịch sử và sự phẫn nộ của Warsaw Để hiểu được mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng hiện tại, cần phải nhìn lại nguồn cơn sâu xa đã châm ngòi cho sự giận dữ của Ba Lan. Căng thẳng bắt đầu bùng phát mạnh mẽ khi Tổng thống Zelensky chính thức chấp thuận việc đặt tên một đơn vị thuộc lực lượng quân đội Ukraine là “Những anh hùng UPA”. Quyết định này được Kiev lý giải như một cách để tôn vinh truyền thống quân đội quốc gia, nhưng đối với Warsaw, đó là một hành động vượt qua mọi lằn ranh đỏ về mặt đạo đức và lịch sử.
UPA (Quân đội Kháng chiến Ukraine) là cánh vũ trang của một nhóm nổi dậy mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa cực đoan hoạt động mạnh trong thời kỳ Thế chiến II. Theo các tài liệu lịch sử và quan điểm chính thức của nhà nước Ba Lan, UPA chính là lực lượng chủ mưu tham gia trực tiếp vào các cuộc thảm sát đẫm máu tại vùng Volhynia trong giai đoạn từ năm 1943 đến 1945. Phía Ba Lan ước tính có khoảng 100.000 công dân của họ đã bị các lực lượng dân tộc chủ nghĩa Ukraine sát hại dã man trong chiến dịch này, dẫn đến những cuộc trả đũa khốc liệt khiến hàng nghìn người Ukraine cũng thiệt mạng sau đó. Việc Kiev ngang nhiên vinh danh một tổ chức mà Ba Lan coi là tội phạm diệt chủng đã đánh sập niềm tin và sự bao dung của Warsaw đối với quốc gia láng giềng.
Hệ lụy chiến lược và rạn nứt ngay trước thềm hội nghị tái thiết Sự leo thang căng thẳng giữa hai nước diễn ra vào một thời điểm cực kỳ nhạy cảm về mặt ngoại giao và kinh tế. Chủ tịch Quốc hội Ukraine Ruslan Stefanchuk đã có những phát ngôn cứng rắn chưa từng thấy khi mô tả hành động tước huân chương của Ba Lan là “cố ý, có tính toán và gây hại”. Ông Stefanchuk cảnh báo rằng đây là một “sai lầm thảm khốc” sẽ để lại những hậu quả tiêu cực, sâu rộng đối với quan hệ đối tác song phương. Lời cảnh báo này càng có sức nặng khi quyết định của Warsaw được đưa ra chỉ đúng một tuần trước khi Hội nghị Tái thiết Ukraine chuẩn bị khai mạc tại chính thành phố Gdansk của Ba Lan. Bầu không khí thù địch này chắc chắn sẽ phủ một bóng đen lớn lên nỗ lực thu hút nguồn vốn và các cam kết tái thiết từ cộng đồng quốc tế.
Thực tế địa chính trị cho thấy, Ukraine đang bước vào một ván cược vô cùng rủi ro. Kể từ khi xung đột nổ ra vào năm 2022, Ba Lan không chỉ là đồng minh thân cận nhất mà còn là “chiếc phao cứu sinh” sinh tử của Kiev. Warsaw đã dốc hầu bao cung cấp hàng tỷ USD viện trợ tài chính và quân sự, chấp nhận mở cửa biên giới tiếp nhận gần một triệu người tị nạn Ukraine. Quan trọng hơn cả, Ba Lan đóng vai trò là tuyến đường hậu cần then chốt, là huyết mạch duy nhất để các dòng vũ khí từ phương Tây đổ vào chiến trường Ukraine.
Bất chấp những tranh cãi gay gắt và các hành động đáp trả lẫn nhau, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki vẫn đưa ra tuyên bố khẳng định việc Warsaw tiếp tục hỗ trợ Ukraine trong cuộc xung đột “không có gì thay đổi”. Tuy nhiên, những tổn thương về mặt danh dự và lịch sử đã tạo ra một vết nứt quá lớn. Giới quan sát nhận định, sự rạn nứt của khối liên minh Đông Âu lúc này chỉ mang lại lợi ích duy nhất cho các đối thủ của họ trên bàn cờ địa chính trị, trong khi Ukraine tự đẩy mình vào thế bị cô lập một cách không cần thiết.
