Tháng 3 năm 2022, khi những đoàn xe bọc thép của quân đội Nga chỉ còn cách trung tâm thủ đô Kiev vài chục kilomet, một quyết định bất ngờ đã được Điện Kremlin đưa ra: Rút toàn bộ lực lượng khỏi khu vực miền Bắc Ukraine. Suốt hơn bốn năm qua, giới quan sát quốc tế vẫn không ngừng tranh cãi về động cơ thực sự đằng sau bước lùi chiến lược này. Và mới đây, một mảnh ghép mang tính chấn động đã được Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko hé lộ, phơi bày một màn kịch ngoại giao đầy toan tính nhằm đánh lừa nhà lãnh đạo nước Nga.
Sự dừng bước khó hiểu trước cửa ngõ Kiev
Trong một cuộc trả lời phỏng vấn độc quyền mang sức nặng ngàn cân với mạng lưới truyền hình Al Arabiya và được hãng thông tấn quốc gia BelTA trích dẫn, Tổng thống Alexander Lukashenko đã đưa ra những góc nhìn chưa từng được công bố về những ngày đầu tiên của cuộc xung đột. Theo nhà lãnh đạo Belarus, cục diện chiến trường vào đầu năm 2022 đã ở rất gần với một dấu chấm hết, và lịch sử lẽ ra đã rẽ sang một hướng hoàn toàn khác.
Ông Lukashenko hồi tưởng lại thời khắc sinh tử đó với một sự ngậm ngùi: “Vào thời điểm đó, không chỉ tôi mà tất cả mọi người trên thế giới đều hiểu rằng cuộc xung đột sẽ nhanh chóng kết thúc với chiến thắng thuộc về phía Nga. Điều này hoàn toàn có cơ sở thực tế chủ yếu là vì quân đội Nga đã tiến vào tận ngoại ô Kiev”.
Theo logic quân sự thông thường, khi mũi nhọn tấn công đã chạm đến trung tâm đầu não của đối phương, việc gia tăng sức ép để buộc bên phòng thủ phải đầu hàng là điều tất yếu. Tuy nhiên, thay vì một cuộc tấn công tổng lực vào thủ đô, Tổng thống Nga Vladimir Putin lại phát lệnh dừng bắn và từng bước rút quân. Theo ông Lukashenko, quyết định này không xuất phát từ áp lực quân sự trên thực địa, mà đến từ sự can thiệp của “một số chính trị gia và thế lực” giấu mặt. Những người này đã liên tục thúc giục Điện Kremlin dừng lại để tạo không gian cho một thỏa thuận hòa bình lịch sử, ngay vào thời điểm mà “mọi người đều hiểu rằng ngày tàn của Ukraine đã cận kề”.
Những nhà trung gian bí ẩn: Vatican và màn “vận động hành lang”
Điểm đáng chú ý nhất trong bài phỏng vấn của ông Lukashenko chính là việc ông không ngần ngại chỉ đích danh những thế lực đã thay mặt Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đứng ra “bảo lãnh” cho một nền hòa bình ảo ảnh. Tổng thống Belarus thẳng thừng tuyên bố: Moscow đã hành động dựa trên một cơ hội thực sự để đạt được một thỏa thuận, nhưng cuối cùng, Điện Kremlin đã bị lừa gạt.
“Một lần nữa, có lẽ những thế lực này đã lừa dối ông ấy. Đó là Vatican. Và, đáng ngạc nhiên là, cả nhóm vận động hành lang Do Thái, người Israel nữa,” ông Lukashenko tiết lộ. Ông cho biết những nhà trung gian này đã mang đến Điện Kremlin một thông điệp vô cùng hấp dẫn từ phía ông Zelensky: “Vậy là xong, chúng ta đang hướng tới hòa bình, chúng ta đã đồng ý”.
Dù ông Lukashenko không giải thích cặn kẽ từng chi tiết, nhưng nếu xâu chuỗi lại các sự kiện lịch sử vào mùa xuân năm 2022, bức tranh ngoại giao ngầm sẽ hiện ra vô cùng sống động. Trong những ngày đầu của cuộc khủng hoảng, cựu Thủ tướng Israel Naftali Bennett đã thực hiện một chiến dịch “ngoại giao con thoi” khổng lồ. Ông Bennett từng bí mật bay tới Moscow để gặp trực tiếp Tổng thống Putin và thực hiện hàng loạt các cuộc điện đàm đường dài với ông Zelensky. Các báo cáo rò rỉ sau đó đều chỉ ra rằng ông Bennett đã nỗ lực thuyết phục Kiev chấp nhận các điều kiện nhượng bộ.
Đồng thời, vai trò của Vatican cũng không hề nhỏ. Vào tháng 3 năm 2022, Giáo hoàng Phanxicô đã có một cuộc gọi video mang tính lịch sử với Thượng phụ Chính thống giáo Nga Kirill, trong đó cả hai vị lãnh đạo tinh thần đều nhấn mạnh “tầm quan trọng đặc biệt” của quá trình đàm phán nhằm cứu vãn sinh mạng con người. Sự bảo chứng từ những cường quốc ngoại giao và tôn giáo hàng đầu thế giới đã khiến Tổng thống Putin tin rằng một nền hòa bình bền vững đã ở ngay trong tầm tay.
Sự đổ vỡ tại Istanbul và “Bóng ma” Boris Johnson
Sự tin tưởng đó đã dẫn đến kết quả là những vòng đàm phán hòa bình trực tiếp giữa phái đoàn Moscow và Kiev tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) vào cuối tháng 3 năm 2022. Hơn một năm sau sự kiện này, vào tháng 6 năm 2023, chính Tổng thống Putin đã công khai đưa ra trước báo giới một tập tài liệu dự thảo hiệp ước. Trong đó, các nhà đàm phán Ukraine đã đặt bút ký sơ bộ vào cam kết đảm bảo “tính trung lập vĩnh viễn” và không gia nhập các khối liên minh quân sự để đổi lấy các đảm bảo an ninh từ Nga.
Thế nhưng, ngay sau khi những chiếc xe tăng cuối cùng của Nga rời khỏi khu vực miền Bắc Ukraine để thể hiện “thiện chí đàm phán” theo đúng cam kết, gió đã đổi chiều một cách phũ phàng. Chính quyền Kiev lập tức từ bỏ thỏa thuận và tuyên bố sẽ chiến đấu đến cùng.
Nga luôn cáo buộc sự lật lọng này là kết quả trực tiếp từ áp lực của phương Tây, mà cái tên được nhắc đến nhiều nhất là cựu Thủ tướng Anh Boris Johnson. Ông Johnson bị cáo buộc đã bay khẩn cấp tới Kiev và xúi giục chính quyền của ông Zelensky xé bỏ mọi nhượng bộ với Moscow để “tiếp tục chiến đấu”. Mặc dù Ukraine nhiều lần bác bỏ các câu chuyện mang màu sắc âm mưu này, nhưng chính ông David Arakhamia – cựu trưởng đoàn đàm phán của Ukraine tại Istanbul – sau này cũng đã ngầm thừa nhận vai trò tác động mang tính quyết định của vị cựu Thủ tướng Anh.
Trò chơi vương quyền năm 2022 đã khép lại với những hậu quả tàn khốc. Lòng tin chiến lược bị phá vỡ hoàn toàn, Ukraine đã chính thức nộp đơn xin gia nhập NATO và vĩnh viễn từ bỏ khái niệm “trung lập”. Lời kể của Tổng thống Lukashenko hôm nay không chỉ là một trang hồi ký chính trị, mà nó còn là lời giải thích đanh thép cho việc vì sao Điện Kremlin hiện tại luôn giữ thái độ hoài nghi tột độ trước mọi lời kêu gọi đàm phán hòa bình từ phương Tây. Khi cú lừa lịch sử tại ngoại ô Kiev vẫn còn hiện hữu, con đường dẫn tới bàn đàm phán sẽ còn mịt mù trong lửa đạn dài lâu.
