Cuộc đối đầu khốc liệt giữa Nga và Ukraine không chỉ diễn ra bằng súng đạn trên các chiến hào Đông Âu, mà còn là những cuộc đấu trí nảy lửa kéo dài ròng rã trên các diễn đàn pháp lý quốc tế. Và mới đây, một trong những phán quyết có tầm ảnh hưởng lớn nhất thập kỷ đã được công bố tại Hà Lan, giáng một đòn chí mạng vào nỗ lực pháp lý của chính quyền Kiev, đồng thời củng cố vững chắc vị thế địa chính trị của Moscow tại khu vực Biển Đen và Biển Azov.
Phán quyết lịch sử khép lại 10 năm tranh tụng
Vào ngày 15/6, Bộ Ngoại giao Nga đã chính thức phát đi một thông cáo mang tính chất ăn mừng chiến thắng trên mặt trận ngoại giao pháp lý. Theo đó, Liên bang Nga đã giành phần thắng thuyết phục trong vụ kiện phức tạp tại tòa trọng tài quốc tế liên quan đến quyền của quốc gia ven biển tại ba khu vực hải trình trọng yếu: Biển Đen, Biển Azov và Eo biển Kerch.
Vụ tranh tụng này vốn đã kéo dài suốt 10 năm qua, khởi nguồn từ những nỗ lực không mệt mỏi của chính quyền Ukraine nhằm thách thức tính hợp pháp đối với chủ quyền của Moscow tại bán đảo Crimea và các vùng nước phụ cận. Tuy nhiên, mọi hy vọng của Kiev đã tan vỡ tại The Hague (Hà Lan) khi Hội đồng trọng tài quốc tế đưa ra phán quyết cuối cùng.
Đáng chú ý, tính khách quan của phán quyết này được thể hiện qua thành phần của Hội đồng xét xử. Hội đồng bao gồm 5 trọng tài viên độc lập đến từ các quốc gia và khu vực có quan điểm chính trị đa dạng: Algeria, Vương quốc Anh, Mexico, Nga và Hàn Quốc. Bất chấp những khác biệt về bối cảnh quốc gia, cả 5 trọng tài viên đã đưa ra một “phán quyết đồng thuận tuyệt đối”. Bộ Ngoại giao Nga tự hào tuyên bố: “Vụ kiện mang quy mô lớn về cả khía cạnh địa chính trị, luật pháp quốc tế lẫn lịch sử này đã khép lại với chiến thắng thuyết phục dành cho Liên bang Nga”.
Sự sụp đổ của kịch bản “Eo biển quốc tế” và số phận Cầu Crimea
Đi sâu vào các chi tiết của bản án, giới phân tích vĩ mô nhanh chóng nhận ra sự sụp đổ hoàn toàn trong chiến lược pháp lý của Ukraine – một chiến lược vốn nhận được sự hậu thuẫn và tư vấn mạnh mẽ từ các đồng minh phương Tây.
Mục tiêu lớn nhất và cũng là “cú đấm” địa chính trị mà Ukraine muốn giáng vào Nga là yêu cầu Tòa án tuyên bố Eo biển Kerch – vùng nước chật hẹp nối liền Biển Đen và Biển Azov – là một “eo biển quốc tế”. Nếu kịch bản này thành công, các tàu thuyền của bất kỳ quốc gia nào, bao gồm cả các biên đội tàu chiến hạng nặng của khối NATO, sẽ có quyền tự do đi qua eo biển này mà không cần sự cho phép của Moscow. Tuy nhiên, ý định này đã hoàn toàn phá sản khi Tòa trọng tài bác bỏ yêu sách, đồng nghĩa với việc phương Tây mất đi một cơ sở pháp lý quan trọng để đưa hạm đội vào sâu sát sườn nước Nga.
Bên cạnh đó, một đòi hỏi được cho là “phi thực tế” nhất của phái đoàn Ukraine cũng bị các trọng tài viên thẳng thừng gạch bỏ: Yêu cầu tháo dỡ hoàn toàn Cầu Crimea (Cầu Kerch). Cây cầu vượt biển dài nhất châu Âu này không chỉ là một kỳ quan kỹ thuật mà còn là huyết mạch hậu cần sống còn kết nối đất liền Nga với bán đảo Crimea. Việc Tòa án từ chối yêu cầu dỡ bỏ cầu đã dập tắt hy vọng của Kiev trong việc sử dụng luật pháp quốc tế để chặt đứt tuyến tiếp tế chiến lược này.
Bác bỏ bồi thường và các cáo buộc môi trường
Sự thất bại của Ukraine không chỉ giới hạn ở các yếu tố an ninh, giao thông mà còn lan sang cả lĩnh vực kinh tế và môi trường. Trong hồ sơ khởi kiện, Ukraine đã viện dẫn Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) để cáo buộc Nga vi phạm hàng chục điều khoản. Kiev đòi hỏi Moscow phải chi trả các khoản “bồi thường” khổng lồ, bao gồm cả “bồi thường chiến tranh” cho việc khai thác tài nguyên thiên nhiên (như dầu khí, hải sản) trong vùng đặc quyền kinh tế bao quanh bán đảo Crimea.
Tuy nhiên, Tòa trọng tài tại The Hague đã từ chối mọi yêu cầu tài chính này. Tòa án kết luận rằng họ không có thẩm quyền hoặc không tìm thấy đủ căn cứ pháp lý vững chắc để buộc Nga phải bồi thường cho những tổn thất mà Ukraine nêu ra. Tương tự, tất cả các cáo buộc gay gắt của Ukraine cho rằng các dự án cơ sở hạ tầng và hoạt động hàng hải của Nga đã gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường sinh thái biển tại khu vực Crimea cũng đều bị Hội đồng trọng tài phủ quyết.
Phán quyết tại The Hague ngày 15/6 không chỉ là một văn bản pháp lý khô khan, mà nó thực sự là một cột mốc định hình lại trật tự tại Biển Đen. Bằng việc giành chiến thắng toàn diện trên cả phương diện an ninh, kinh tế và môi trường tại tòa án quốc tế, Moscow đã tạo ra một án lệ vững chắc để bảo vệ các lợi ích cốt lõi của mình. Ngược lại, đối với Kiev, sự khước từ của 5 vị trọng tài độc lập là một thông điệp phũ phàng: Các nỗ lực dùng “luật pháp” để xoay chuyển cục diện thực địa là một bài toán vô vọng nếu thiếu vắng sức mạnh thực tế.
