Trong lịch sử ngoại giao quốc tế, những hiệp ước định đoạt số phận của cả một khu vực thường gắn liền với những buổi lễ ký kết trang trọng, những chiếc bút mạ vàng và các cái bắt tay lịch sử. Thế nhưng, vào ngày 14/6 vừa qua, một trong những thỏa thuận quan trọng nhất thập kỷ giữa Mỹ và Iran lại được chốt hạ… qua màn hình điện tử. Sự vội vã phá vỡ mọi tiền lệ ngoại giao này không chỉ phản ánh những rào cản về mặt hậu cần, mà còn phơi bày một sự thật tàn khốc: Nền hòa bình tại Trung Đông đang đứng trên một lớp băng vô cùng mỏng manh.
Bản ghi nhớ 1,5 trang và những lằn ranh đỏ
Ngày 15/6, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, người trực tiếp dẫn đầu phái đoàn đàm phán của Washington, đã chính thức xác nhận việc hai quốc gia không đội trời chung đã ký kết một thỏa thuận dưới dạng điện tử. Lễ ký kết trực tiếp, mang tính chất nghi thức nhiều hơn, được lên lịch lùi lại vào ngày 19/6 tại Thụy Sĩ.
Điểm đáng chú ý nhất trong tiết lộ của ông Vance chính là quy mô của văn kiện này. Bản ghi nhớ hiểu biết (MOU) định hình lại cục diện Trung Đông thực chất chỉ dài vỏn vẹn “khoảng một trang rưỡi”. Đây hoàn toàn không phải là một hiệp ước chi tiết, mà đóng vai trò như một bộ khung khái quát nhằm lập tức đóng băng các hành động thù địch.
Phó Tổng thống JD Vance nhấn mạnh, điều kiện tiên quyết để Iran nhận được các lợi ích từ thỏa thuận là họ phải cam kết tuyệt đối với “hòa bình và ổn định khu vực”. Khoản một của tài liệu đã vạch ra một lằn ranh đỏ cực kỳ rõ ràng: Tehran phải lập tức chấm dứt mọi nguồn tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm đang hoạt động rải rác khắp Trung Đông. Đổi lại, dù không có bất kỳ khoản hỗ trợ tài chính mới nào được rót thêm cho Tehran, nhưng việc nới lỏng vòng vây kinh tế hiện tại đã là một nhượng bộ khổng lồ. Tuy nhiên, việc để lại quá nhiều không gian trống cho các cuộc đàm phán kỹ thuật trong tương lai cũng biến bản MOU này thành một văn bản tiềm ẩn vô vàn rủi ro.
Chạy đua với thời gian: Sức ép từ Nhà Trắng đến Beirut
Lý do bề nổi được đưa ra cho việc ký kết trực tuyến là những rắc rối về lịch trình và nguyên tắc an ninh của nước Mỹ. Tổng thống Donald Trump đã có lịch trình bay sang Pháp dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 vào sáng 15/6. Theo quy tắc bất thành văn để đảm bảo tính liên tục của bộ máy chính quyền, Tổng thống và Phó Tổng thống không được phép vắng mặt khỏi đất nước cùng một lúc. Do đó, ông JD Vance không thể bay sang châu Âu để ký trực tiếp trước thời điểm ông Trump xuất ngoại.
Thế nhưng, sâu xa hơn những nguyên tắc an ninh nội bộ, quyết định “chốt đơn” trực tuyến là một nỗ lực tuyệt vọng của các nhà trung gian nhằm cứu vãn thỏa thuận khỏi nguy cơ đổ vỡ phút chót. Trung Đông trong những ngày qua giống như một thùng thuốc súng đã được châm ngòi. Cuộc không kích nhắm vào Beirut (Li Băng) của quân đội Israel nhằm triệt hạ các mục tiêu của lực lượng Hezbollah đã đẩy căng thẳng lên đến đỉnh điểm.
Tehran đã nhiều lần tuyên bố cứng rắn rằng họ sẽ không bao giờ lùi bước chừng nào Israel chưa chấm dứt các chiến dịch tấn công đồng minh của họ tại Li Băng. Các nhà ngoại giao quốc tế nhận thức rất rõ: Nếu để bản thỏa thuận này chờ đợi thêm 5 ngày cho đến lễ ký trực tiếp tại Thụy Sĩ, một đòn trả đũa nhầm lẫn hay một vụ nổ bùng phát ở Beirut hoàn toàn có thể khiến cả Mỹ hoặc Iran đổi ý. Việc ép hai bên đặt bút ký điện tử là một bước đi mang tính “trói buộc”, ngăn chặn bất kỳ hành động khiêu khích nào có thể làm đảo lộn tiến trình hòa bình.
Điểm nghẽn eo biển Hormuz: Kịch bản “đồng sàng dị mộng”
Dù chữ ký điện tử đã được xác nhận, nhưng sự ngắn gọn của bản MOU 1,5 trang đang tạo ra những cách diễn giải trái ngược hoàn toàn, đặc biệt là tại một trong những yết hầu thương mại quan trọng nhất thế giới: Eo biển Hormuz.
Truyền thông Iran, cụ thể là hãng thông tấn Fars, dẫn các nguồn tin nội bộ cho biết có một sự thay đổi vào phút chót trao cho Iran và Oman quyền kiểm soát duy nhất đối với tuyến đường thủy này. Theo kịch bản của Tehran, họ sẽ mở cửa miễn phí eo biển trong vòng 60 ngày tới. Tuy nhiên, sau “thời gian ân hạn” này, mọi tàu bè quốc tế đi qua đây sẽ phải nộp phí để chi trả cho các dịch vụ an ninh, hàng hải và bảo hiểm môi trường. Nếu điều này trở thành hiện thực, Iran sẽ nắm trong tay một công cụ tống tiền kinh tế khổng lồ đối với dòng chảy vàng đen của thế giới.
Ngược lại, Washington lại đang đọc bản ghi nhớ theo một lăng kính hoàn toàn khác. Một quan chức cấp cao của Mỹ kiên quyết bác bỏ kịch bản thu phí, khẳng định rằng Mỹ coi khoảng thời gian 60 ngày mở cửa miễn phí là tiền đề để tiến tới việc tự do hàng hải vĩnh viễn trong thỏa thuận cuối cùng. Sự khác biệt “đồng sàng dị mộng” này biến eo biển Hormuz thành một quả bom nổ chậm trên bàn đàm phán kỹ thuật.
Quan trọng hơn cả, số phận của kho uranium làm giàu ở cấp độ cao của Iran – mục tiêu cốt lõi mà chính quyền Tổng thống Donald Trump nhắm tới – vẫn chưa hề được định đoạt. Các quan chức Mỹ kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm chương trình hạt nhân này trong vòng 30 ngày tới. Tuy nhiên, với việc cả hai bên đều đang diễn giải thỏa thuận theo hướng có lợi cho mình, 30 ngày đàm phán sắp tới sẽ là một canh bạc khốc liệt, nơi định mệnh của Trung Đông tiếp tục bị treo lơ lửng trên sợi chỉ mành.
