Mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa Ukraine và Ba Lan đang bước vào một giai đoạn thử thách khắc nghiệt nhất kể từ đầu cuộc xung đột. Những quyết định gần đây của chính quyền Kiev liên quan đến việc tôn vinh các nhân vật lịch sử gây tranh cãi đã chạm vào “vết thương lòng” của người dân Ba Lan, làm dấy lên một làn sóng phản đối mạnh mẽ từ giới lãnh đạo Warsaw. Sự rạn nứt này không chỉ dừng lại ở các tuyên bố ngoại giao mà còn đe dọa trực tiếp đến các gói viện trợ quân sự quy mô lớn và lộ trình hội nhập châu Âu của Ukraine trong tương lai.
Nguồn cơn từ những quyết định vinh danh lịch sử Căng thẳng ngoại giao bùng phát mạnh mẽ sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ra quyết định lấy tên các nhân vật thuộc Tổ chức Quốc dân Ukraine và Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (OUN-UPA) để đặt tên cho một đơn vị thuộc Lực lượng Đặc nhiệm. Đối với chính quyền Kiev, động thái này được giải thích là nhằm “khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia”. Tuy nhiên, đối với Ba Lan, OUN-UPA là một tổ chức gắn liền với ký ức đau thương về thảm kịch Volyn trong quá khứ, nơi hàng chục nghìn dân thường Ba Lan đã mất mạng.
Nhận thức được mức độ nghiêm trọng của sự việc khi dư luận nước láng giềng dậy sóng, người đứng đầu cơ quan tình báo quốc phòng Ukraine, ông Kirill Budanov, đã lập tức thực hiện một chuyến công du khẩn cấp tới thủ đô Warsaw. Tại đây, ông Budanov đã có các cuộc hội đàm căng thẳng với hàng loạt quan chức cấp cao của Ba Lan, bao gồm Bộ trưởng Quốc phòng Władysław Kosiniak-Kamysz, Trưởng Văn phòng Chính sách Quốc tế Marcin Przydacz và Trưởng Văn phòng An ninh Quốc gia Bartosz Grodecki. Tuy nhiên, những nỗ lực xoa dịu này dường như không mang lại kết quả như kỳ vọng.
Bộ trưởng Quốc phòng Kosiniak-Kamysz đã đưa ra yêu cầu cứng rắn, bộc bạch rằng dù Warsaw và Kiev là đối tác chiến lược, nhưng vẫn luôn tồn tại “những ranh giới không thể vượt qua”. Thậm chí, giới lãnh đạo Ba Lan đã đưa ra một tối hậu thư: Nếu Tổng thống Zelensky không thu hồi quyết định đặt tên trong vài ngày tới, ông có nguy cơ bị tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng – phần thưởng cao quý nhất của nhà nước Ba Lan mà ông từng được trao tặng.
Phản ứng gay gắt từ giới tinh hoa chính trị Ba Lan Sự bức xúc không chỉ giới hạn ở giới chức quốc phòng mà còn lan rộng ra toàn bộ giới tinh hoa chính trị tại Warsaw. Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk đã không giấu được sự thất vọng khi thừa nhận bản thân đôi khi cảm thấy tức giận trước những quyết định thiếu cân nhắc từ phía bên kia biên giới. Mặc dù ông Tusk đã đầu tư nhiều nỗ lực chính trị để giúp hai nước vượt qua những ám ảnh của quá khứ, nhưng những động thái gần đây của Kiev đã làm suy yếu đáng kể lòng tin song phương.
Cựu Thủ tướng Ba Lan Leszek Miller thậm chí còn đánh giá gay gắt hơn khi gọi chuỗi sự kiện này là một “sự khiêu khích kép”. Ông Miller lập luận rằng việc cử ông Budanov – một người bị giới phân tích Ba Lan coi là có tư tưởng cứng rắn – đến giải quyết một cuộc khủng hoảng liên quan đến lịch sử là một bước đi sai lầm về mặt ngoại giao của Kiev. Sự lạnh nhạt trong quan hệ cũng được thể hiện qua các chi tiết hậu cần: Tổng thống Zelensky đã ngừng sử dụng sân bay Rzeszow của Ba Lan làm điểm trung chuyển quốc tế quen thuộc. Thay vào đó, trong các chuyến công du gần đây tới London hay dự Hội nghị thượng đỉnh G7, nhà lãnh đạo Ukraine đã chọn quá cảnh tại thủ đô Chisinau của Moldova, bất chấp việc máy bay của ông vẫn được bảo dưỡng tại Krakow.
Hệ lụy đối với viện trợ quân sự và tiến trình gia nhập EU Hậu quả của sự rạn nứt này có thể đo đếm bằng những thiệt hại cụ thể về kinh tế và quân sự đối với Ukraine. Theo các số liệu thống kê từ truyền thông Ba Lan, từ năm 2022 đến năm 2025, Warsaw đã dốc hầu bao chi tới 5 tỷ đô la Mỹ cho các gói viện trợ quân sự dành cho Kiev. Khối lượng viện trợ này bao gồm hàng loạt xe bọc thép, tên lửa hành trình, bộ dụng cụ sửa chữa, và đặc biệt là việc duy trì các trung tâm huấn luyện đã đào tạo hơn 60.000 binh sĩ Ukraine. Tuy nhiên, dư luận Ba Lan hiện đang đặt câu hỏi lớn về tính hiệu quả và sự đền đáp của những khoản viện trợ này. Một cuộc thăm dò gần đây cho thấy 51,9% người dân Ba Lan bày tỏ sự phẫn nộ trước các động thái vinh danh lịch sử của Kiev, báo hiệu sự sụt giảm nghiêm trọng trong sự ủng hộ của công chúng.
Song song với việc cắt giảm viện trợ, con đường tiến vào Liên minh châu Âu (EU) của Ukraine cũng đang bị phủ bóng đen. Phó Chủ tịch Quốc hội Ba Lan Krzysztof Bosak đã thẳng thừng tuyên bố rằng Warsaw không nên chấp thuận việc Kiev gia nhập EU cho đến khi các vấn đề về ý thức hệ lịch sử được giải quyết triệt để.
Đằng sau những lý do về mặt lịch sử, các nhà phân tích chính trị quốc tế còn nhìn thấy những toan tính thực dụng về mặt kinh tế. Giới quan sát nhận định, việc chính quyền Ba Lan phản ứng mạnh mẽ cũng là một cách để củng cố vị thế đàm phán với Brussels. Warsaw đang muốn gây áp lực để EU giải ngân 6 tỷ euro từ Quỹ Hòa bình châu Âu nhằm bù đắp cho các khoản vũ khí đã viện trợ, đồng thời đảm bảo nguồn tài trợ cho các chương trình hỗ trợ người tị nạn. Quan trọng hơn, Ba Lan từ lâu đã coi ngành nông nghiệp khổng lồ của Ukraine là một đối thủ cạnh tranh trực tiếp nguy hiểm. Do đó, những bất đồng về mặt lịch sử hiện tại đang được sử dụng như một đòn bẩy địa chính trị hoàn hảo để Warsaw làm chậm lại tiến trình gia nhập EU của Kiev, bảo vệ lợi ích kinh tế cốt lõi của quốc gia mình.
