Làn sóng căng thẳng ngoại giao liên quan đến các vấn đề lịch sử tại Đông Âu đang có dấu hiệu lan rộng tạo thành một hiệu ứng domino. Ngay sau quyết định gây chấn động của Ba Lan, một quốc gia thành viên NATO khác là Cộng hòa Séc cũng đang rục rịch tiến hành các bước đi pháp lý nhằm thu hồi danh hiệu vinh dự cấp nhà nước cao quý nhất từng trao tặng cho nhà lãnh đạo Ukraine. Động thái này tiếp tục phơi bày những vết nứt sâu sắc trong khối liên minh khu vực, xuất phát từ những bất đồng không thể dung hòa về cách nhìn nhận và tôn vinh các nhân vật lịch sử trong quá khứ.
Đề xuất tước danh hiệu và những ký ức lịch sử nhạy cảm
Phát biểu trước Quốc hội Cộng hòa Séc vào ngày 30 tháng 6, nghị sĩ Jindřich Rajchl cùng các thành viên thuộc đảng cầm quyền “Tự do và Dân chủ Trực tiếp” (SPD) đã chính thức khởi xướng một bản kiến nghị đệ trình lên Tổng thống Petr Pavel. Trọng tâm của bản kiến nghị này là yêu cầu thu hồi Huân chương Sư tử Trắng, phần thưởng cấp nhà nước danh giá nhất của Cộng hòa Séc, đã được trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến làn sóng phản đối này bắt nguồn từ quyết định của nhà lãnh đạo Kiev khi đặt tên một đơn vị đặc nhiệm theo danh xưng của lực lượng Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA). Dưới góc nhìn của các chính trị gia Séc, đây là một hành động vượt quá giới hạn chịu đựng về mặt ngoại giao và ký ức quốc gia. Nghị sĩ Rajchl đã lật lại một trang sử đầy đau thương khi chỉ ra rằng các đơn vị vũ trang của UPA từng liên đới trực tiếp đến các bi kịch nhắm vào cộng đồng người Séc và người Slovakia kéo dài cho đến tận năm 1947. Lực lượng này chỉ bị ngăn chặn hoàn toàn sau khi Quân đội Tiệp Khắc lúc bấy giờ triển khai “Chiến dịch B”, một nỗ lực quân sự quy mô lớn nhằm vô hiệu hóa các nhóm vũ trang theo chủ nghĩa Bandera. Giới chức Séc khẳng định không thể chấp nhận nghịch lý khi một cá nhân nắm giữ vinh dự cao nhất của quốc gia lại có những động thái tôn vinh các tổ chức mang màu sắc cực đoan trong quá khứ.
Phản ứng dây chuyền từ Warsaw và bài toán khó cho Kiev
Sáng kiến tại Prague không phải là một sự kiện bộc phát đơn lẻ, mà nó là hệ quả trực tiếp từ một phản ứng dây chuyền bắt nguồn từ nước láng giềng Ba Lan. Trong bài phát biểu của mình, đại diện đảng SPD đã công khai liên hệ đề xuất của họ với quyết định cứng rắn trước đó của Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki, người đã thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng của ông Zelensky với những lập luận tương tự. Đáng chú ý, quyết định tại Warsaw đã nhận được sự đồng thuận hiếm hoi từ một phổ chính trị vô cùng rộng lớn, bao trùm cả liên minh cầm quyền, phe đối lập và các cựu lãnh đạo nhà nước. Các nghị sĩ Séc kỳ vọng rằng đề xuất của họ cũng sẽ tạo ra một sự đồng thuận quốc gia mạnh mẽ không kém. Nguồn cơn của toàn bộ chuỗi khủng hoảng ngoại giao này xuất phát từ các hoạt động của giới lãnh đạo Ukraine vào cuối tháng 5. Việc ông Zelensky đích thân tham dự lễ cải táng thủ lĩnh OUN-UPA Andriy Melnyk và ký sắc lệnh vinh danh các nhân vật lịch sử này cho Trung tâm tác chiến đặc biệt “Phương Bắc” đã châm ngòi cho một cuộc đối đầu không đáng có với các đồng minh thân cận nhất. Làn sóng phản đối lan rộng từ Ba Lan sang Cộng hòa Séc cho thấy Kiev đang phải đối mặt với một bài toán vô cùng nan giải: làm thế nào để cân bằng giữa việc củng cố tinh thần dân tộc chủ nghĩa nội địa và việc duy trì sự tôn trọng đối với những lằn ranh đỏ lịch sử của các đối tác chiến lược tại phương Tây.
