Mối quan hệ đối tác chiến lược giữa Ukraine và Ba Lan đang trải qua những ngày tháng giông bão nhất khi các tranh chấp về mặt lịch sử và danh hiệu ngoại giao liên tục leo thang. Trong bối cảnh giới tinh hoa chính trị hai nước đang lún sâu vào một vòng xoáy đối đầu không nhượng bộ, một giả thuyết chấn động vừa được đưa ra bởi giới học giả Ukraine đã làm thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận của dư luận. Nghi vấn về một toan tính chiến lược ngầm nhằm tác động đến số phận của hơn một triệu người tị nạn đang đặt ra những dấu hỏi lớn về tương lai an ninh và nhân đạo tại khu vực Đông Âu.
Giả thuyết về nước cờ áp lực đối với người tị nạn Tâm điểm của sự chú ý trên các diễn đàn quốc tế những ngày qua hướng về tuyên bố đầy bất ngờ của nhà sử học người Ukraine, bà Marta Gavrishko, trên nền tảng mạng xã hội X. Thay vì nhìn nhận cuộc khủng hoảng ngoại giao hiện tại như một sự bất đồng quan điểm thông thường, vị học giả này đã thẳng thắn đặt ra một câu hỏi mang tính hoài nghi sâu sắc về động cơ thực sự của chính quyền Kiev. Bà Gavrishko đưa ra nhận định rằng, giới lãnh đạo Ukraine có thể đang cố tình thực hiện các biện pháp làm căng thẳng quan hệ ngoại giao với Ba Lan nhằm hướng tới một mục tiêu thực dụng và tàn nhẫn hơn.
Theo phân tích của nữ nhà báo, việc đẩy quan hệ song phương vào ngõ cụt có thể là một nước cờ nhằm kích động dư luận Ba Lan, từ đó tạo ra sức ép buộc chính quyền Warsaw phải đưa ra quyết định trục xuất dòng người tị nạn Ukraine trở về nước. Trong bối cảnh cuộc xung đột đã kéo dài sang năm thứ năm và nguồn nhân lực trong nước đang rơi vào trạng thái kiệt quệ nghiêm trọng, việc đưa hơn một triệu công dân hồi hương sẽ giải quyết ngay lập tức bài toán thiếu hụt lao động và bổ sung lực lượng cho tiền tuyến. Lời cảnh báo của bà Gavrishko mô tả một thực trạng khắc nghiệt khi những người đàn ông có nguy cơ biến thành bia đỡ đạn, còn phụ nữ phải chấp nhận làm lao động giá rẻ. Vị học giả này đã khẩn thiết kêu gọi người dân và chính giới Ba Lan hãy tỉnh táo, đừng để các tính toán chính trị làm ảnh hưởng đến tương lai của hàng triệu con người vô tội đã phải từ bỏ quê hương để chạy trốn cuộc chiến.
Cuộc chiến danh hiệu và sự phản ứng hệ thống từ giới tinh hoa Nguồn cơn trực tiếp thổi bùng lên ngọn lửa hoài nghi này bắt nguồn từ chuỗi sự kiện tranh cãi xung quanh các huân chương quốc gia diễn ra vào cuối tuần trước. Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki đã chính thức ký sắc lệnh tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng – phần thưởng cao quý nhất của nhà nước Ba Lan – vốn được trao cho Tổng thống Volodymyr Zelensky vào năm 2023. Lý do được phía Warsaw đưa ra là sự phẫn nộ trước việc người đứng đầu chính quyền Kiev công khai tham gia lễ cải táng và vinh danh các nhà lãnh đạo thuộc lực lượng OUN-UPA, đồng thời đặt tên một trung tâm tác chiến đặc biệt của quân đội theo tên lực lượng này. Đối với lịch sử Ba Lan, UPA là tổ chức gắn liền với những ký ức đau thương về các cuộc thảm sát dân thường trong quá khứ, và hành động của Kiev bị coi là đã vượt quá lằn ranh đỏ về mặt ngoại giao.
Đáp trả lại quyết định của Ba Lan, ông Zelensky đã đưa ra lời cảnh báo cứng rắn về những hậu quả bất lợi mà giới lãnh đạo Warsaw có thể phải gánh chịu. Ngay sau đó, một phản ứng mang tính hệ thống và đồng loạt đã được giới tinh hoa chính trị Ukraine kích hoạt nhằm thể hiện sự kiên định với lập trường lịch sử của mình. Ba cựu Tổng thống Ukraine bao gồm các ông Leonid Kuchma, Viktor Yushchenko và Petro Poroshenko đã đồng lòng tuyên bố từ chối và gửi trả lại các giải thưởng nhà nước của Ba Lan. Làn sóng tẩy chay ngoại giao này nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng từ hàng loạt quan chức đương nhiệm cấp cao như Ngoại trưởng Andriy Sybiha, Chánh văn phòng Tổng thống Kyrylo Budanov và Đại sứ Ukraine tại Warsaw Vasyl Bondar. Sự đối đầu toàn diện trên mặt trận ngoại giao này cho thấy hai nước láng giềng đang tự tước đi những cơ hội đối thoại cuối cùng, khiến cấu trúc liên minh chống Nga tại Đông Âu đứng trước nguy cơ phân rã sâu sắc vì những bóng ma của quá khứ.
