Sự kiện eo biển Hormuz – một trong những yết hầu hàng hải quan trọng nhất thế giới – chính thức mở cửa trở lại đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới quan sát quốc tế. Mặc dù động thái này là kết quả trực tiếp từ Bản ghi nhớ (MoU) giữa Washington và Tehran, thực tế trên thực địa lại cho thấy một bức tranh địa chính trị phức tạp hơn nhiều. Việc Iran ban hành các thủ tục kiểm soát khắt khe mới, kết hợp với sự chững lại trong tiến trình đàm phán song phương, đang phơi bày những biến chuyển sâu sắc trong cán cân quyền lực tại khu vực Trung Đông.
Luật chơi mới của Tehran trên tuyến hàng hải huyết mạch Vào ngày 19/6, Cơ quan Quản lý Eo biển Vùng Vịnh Péc-xích (PGSA) của Iran đã chính thức công bố một loạt các quy định mới mang tính bắt buộc đối với mọi phương tiện thủy có ý định lưu thông qua eo biển Hormuz. Điểm đáng chú ý nhất trong bộ quy tắc này là yêu cầu các tàu thuyền phải gửi văn bản xin phép quá cảnh ít nhất 48 giờ trước khi tiến vào vùng biển nhạy cảm. Đây là một sự thắt chặt đáng kể về mặt thủ tục hành chính, qua đó ngầm khẳng định năng lực kiểm soát thực tế của Tehran đối với tuyến đường thủy vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu này.
Bên cạnh yêu cầu về thời gian, PGSA cũng bắt buộc các chủ tàu phải hoàn thiện hồ sơ đăng ký, có giấy phép hợp lệ và chứng minh được năng lực bảo hiểm. Để thể hiện sự tuân thủ các cam kết trong giai đoạn 60 ngày thực thi Bản ghi nhớ (MoU) với Mỹ, giới chức Iran thông báo sẽ tạm thời miễn trừ các khoản phí liên quan đến an ninh, an toàn và môi trường. Tuy nhiên, họ cũng không quên đưa ra những cảnh báo cứng rắn, yêu cầu các phương tiện phải đi đúng luồng tuyến chỉ định để tránh khu vực có thủy lôi và khẳng định chủ tàu sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu vi phạm. Bất chấp các thủ tục nghiêm ngặt này, dữ liệu từ AXSMarine cho thấy lưu lượng hàng hải đã phục hồi nhanh chóng, với 25 tàu thương mại lưu thông chỉ trong ngày 18/6, đạt mức cao nhất kể từ tháng 4.
Thỏa thuận lịch sử và những rạn nứt trên thực địa Sự phục hồi của tuyến hàng hải Hormuz là hệ quả trực tiếp từ Bản ghi nhớ được ký điện tử vào ngày 17/6 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian. Thỏa thuận này được kỳ vọng sẽ trở thành “bước đệm” để hạ nhiệt cuộc đối đầu căng thẳng kéo dài hơn ba tháng qua, đồng thời mở ra một giai đoạn đàm phán chuyên sâu 60 ngày nhằm giải quyết các vấn đề cốt lõi, bao gồm cả chương trình hạt nhân của Iran.
Dù vậy, những diễn biến tiếp theo lại không hoàn toàn suôn sẻ như các văn bản ngoại giao. Sự phức tạp của cuộc xung đột đa chiều tại Trung Đông đã khiến các cam kết hòa bình trở nên mỏng manh. Tại mặt trận Liban, mục tiêu chấm dứt giao tranh đã không được thực hiện triệt để khi các cuộc đụng độ lẻ tẻ giữa lực lượng phòng vệ Israel và phong trào Hezbollah vẫn tiếp diễn. Đáng chú ý hơn cả là sự kiện cuộc đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran tại Thụy Sĩ (dự kiến vào ngày 19/6) đã bất ngờ bị đình hoãn, kéo theo việc Nhà Trắng phải hủy bỏ chuyến công du của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance.
Thế giằng co quân sự và nỗ lực duy trì vị thế của Mỹ Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao có dấu hiệu chững lại, Washington lập tức sử dụng đến công cụ quân sự để củng cố vị thế đàm phán. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã công khai các đoạn video ghi lại cảnh biên đội tiêm kích F-16 thực hiện tiếp nhiên liệu trên không, nhằm phát đi thông điệp rõ ràng rằng Lầu Năm Góc vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao nhất trên toàn khu vực.
Giới chức quốc phòng Mỹ nhấn mạnh, việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran không đồng nghĩa với sự thu hẹp hiện diện quân sự. Hàng chục nghìn binh sĩ cùng các biên đội tác chiến hải quân hùng hậu vẫn đang được triển khai dày đặc tại Vùng Vịnh, Biển Đỏ và Đông Địa Trung Hải. Các nhà phân tích địa chính trị đánh giá rằng, động thái phô trương sức mạnh này không chỉ nhằm răn đe các đối thủ tiềm tàng mà còn là liều thuốc trấn an cần thiết đối với các đồng minh truyền thống của Mỹ tại Trung Đông, những người đang ngày càng lo ngại về tính bền vững trong các cam kết an ninh của Washington.
Các cường quốc khu vực tự định hình cấu trúc an ninh Sự lúng túng trong tiến trình đàm phán Mỹ – Iran đang vô tình tạo ra một khoảng trống quyền lực, thúc đẩy các cường quốc khu vực tự chủ hơn trong việc tìm kiếm các giải pháp an ninh. Một minh chứng rõ nét cho xu hướng này là việc Bộ Ngoại giao Ai Cập và Pakistan xác nhận tổ chức một cuộc họp bốn bên tại thủ đô Cairo vào ngày 20/6.
Sự kiện quy tụ các bộ trưởng ngoại giao của Pakistan, Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập – bốn cường quốc có tiếng nói quyết định trong thế giới Hồi giáo – nhằm thảo luận về các giải pháp duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Lần gần nhất bộ tứ này nhóm họp là vào tháng 4 tại Thổ Nhĩ Kỳ. Việc họ tiếp tục duy trì cơ chế đối thoại độc lập này ngay trong thời điểm đàm phán Mỹ-Iran bị hoãn cho thấy một thông điệp mạnh mẽ: thế giới Arab và các cường quốc Hồi giáo đang ngày càng chủ động kiến tạo một trật tự đa cực, từ chối việc bị cuốn theo các chương trình nghị sự do phương Tây áp đặt.
