Cục diện ngoại giao xoay quanh cuộc khủng hoảng Đông Âu đang chứng kiến một bức tranh hoàn toàn đối lập giữa hai bờ chiến tuyến. Trong khi Điện Kremlin vừa phát đi một thông điệp rõ ràng, đặt ra các điều kiện cụ thể để nối lại đàm phán, thì tại trụ sở của Liên minh châu Âu (EU) ở Brussels, các nhà lãnh đạo lại đang loay hoay trong một mớ bòng bong của sự chia rẽ. Sự bất đồng sâu sắc trong việc xác định cách thức thiết lập kênh liên lạc với Moscow đang phơi bày những rạn nứt mang tính cấu trúc trong chính sách đối ngoại của phương Tây.
Thông điệp cứng rắn và “tối hậu thư” từ Điện Kremlin Trong những ngày qua, giới chức lãnh đạo Liên bang Nga đã liên tục đưa ra những tín hiệu ngoại giao mang tính định hướng. Điện Kremlin chính thức tuyên bố rằng Moscow luôn để ngỏ cánh cửa đối thoại và sẵn sàng liên lạc với châu Âu. Tuy nhiên, sự cởi mở này đi kèm với một điều kiện tiên quyết mang tính “tối hậu thư”: EU phải lập tức từ bỏ cách tiếp cận mang tính đối đầu và chấm dứt các chính sách gây sức ép đa chiều đối với Moscow.
Làm rõ hơn về quan điểm này, Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã có những phát ngôn mang tính vạch trần bản chất của các nỗ lực trung gian hiện tại. Ông Lavrov thẳng thừng đánh giá rằng EU ở thời điểm hiện tại đã đánh mất sự khách quan và không còn đủ tư cách để đóng vai trò là một nhà trung gian hòa giải trung lập. Người đứng đầu ngành ngoại giao Nga cũng trực tiếp bác bỏ những luận điệu từ phương Tây cho rằng Moscow đang nuôi dưỡng các kế hoạch tấn công mở rộng vào lãnh thổ châu Âu trong tương lai. Ông gọi những cảnh báo này là sự “khiêu khích” và hoàn toàn “vô lý”.
Không dừng lại ở việc phản bác, ông Lavrov còn đưa ra một lời cảnh báo đanh thép mang tầm vóc chiến lược toàn cầu. Quan chức cấp cao của Nga chỉ ra rằng, chính nỗ lực chạy đua vũ trang và tăng cường hiện diện quân sự của châu Âu hiện nay mới là nguồn cơn tạo ra những nguy cơ an ninh mới. Ông đưa ra một viễn cảnh răn đe rõ ràng rằng, bất kỳ một cuộc đối đầu trực tiếp nào giữa lực lượng NATO và Nga cũng có thể nhanh chóng vượt tầm kiểm soát, leo thang thành một cuộc trao đổi đòn tấn công hạt nhân với những hậu quả thảm khốc cho toàn bộ nhân loại.
Vòng xoáy chia rẽ trong nội bộ Liên minh châu Âu Trái ngược với sự nhất quán trong thông điệp từ phía Nga, hội nghị thượng đỉnh kéo dài hai ngày của các nhà lãnh đạo EU tại Brussels lại kết thúc trong sự bế tắc và bộc lộ những rạn nứt nghiêm trọng. Vấn đề cốt lõi gây tranh cãi là việc khối này không thể đạt được bất kỳ sự đồng thuận nào về việc thiết lập một kênh liên lạc hậu trường với Moscow, nhằm bảo vệ lợi ích của châu Âu trong trường hợp các tiến trình hòa bình bất ngờ đạt được tiến triển.
Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa, người đóng vai trò chủ trì hội nghị, đã nỗ lực đưa ra một sáng kiến mang tính thực tế. Ông chỉ đạo văn phòng của mình tìm cách liên hệ với Điện Kremlin và đề xuất cử một quan chức cấp cao của EU đảm nhiệm vai trò liên lạc viên. Ông Costa thận trọng giải thích rằng mục tiêu của kênh này không phải là cạnh tranh vai trò trung gian hòa giải hay tạo ra một tiến trình song song với những nỗ lực do Mỹ dẫn dắt – vốn đang bế tắc – mà chỉ đơn thuần là duy trì một đường dây liên lạc.
Thế nhưng, ý tưởng này lập tức vấp phải sự kháng cự mãnh liệt từ một nhóm các quốc gia thành viên. Nhiều nước đưa ra lập luận hoài nghi, cho rằng Tổng thống Nga Vladimir Putin sẽ không nghiêm túc tham gia đàm phán trong bối cảnh hiện tại. Sự chia rẽ trở nên tồi tệ đến mức Thủ tướng Cộng hòa Czech Andrej Babiš phải chua chát thừa nhận thực tế sau một cuộc họp kéo dài đến tận đêm khuya: “Châu Âu thậm chí còn không thể thống nhất liệu có nên đàm phán hay ai sẽ là người dẫn dắt các cuộc đàm phán đó”.
Góc nhìn đa chiều và sự thiếu vắng người cầm trịch Sự phân mảnh trong quan điểm của EU thể hiện rõ qua phản ứng của từng khu vực. Đối với các quốc gia nằm ở xa chiến tuyến như Ireland, Thủ tướng Micheál Martin cho rằng việc mở một kênh đối thoại không phải là một bước đi sai trái và ông đặt niềm tin vào sáng kiến của Chủ tịch António Costa. Dù vậy, ông Martin vẫn giữ quan điểm rằng tiến trình hòa bình thực chất phải là cuộc đàm phán trực tiếp giữa Kiev và Moscow.
Ngược lại, các quốc gia nằm sát biên giới với Nga lại có thái độ cứng rắn và thận trọng hơn rất nhiều. Ngoại trưởng Estonia Margus Tsahkna kiên quyết phản đối việc châu Âu tự nhận mình là một bên trung lập. Ông Tsahkna nhấn mạnh rằng nhiệm vụ duy nhất của EU lúc này là tiếp tục củng cố vị thế quân sự của Ukraine để buộc Điện Kremlin phải bước vào đàm phán dưới áp lực.
Trong bối cảnh hỗn loạn đó, vai trò “anh cả” của Đức dường như cũng đang trở nên mờ nhạt. Thủ tướng Đức Friedrich Merz cố gắng làm dịu tình hình bằng tuyên bố rằng EU chưa cần phải vội vã quyết định ai sẽ là người đại diện cho toàn khối trong các cuộc thương lượng tương lai. Ông Merz cho rằng Chủ tịch Costa vẫn có thể đóng vai trò điều phối, đồng thời đặt kỳ vọng vào nhóm E3 (gồm Đức, Pháp và Anh) như một động cơ chính cho các nỗ lực ngoại giao. Tuy nhiên, việc các nhà lãnh đạo rời Brussels mà không có một chiến lược đối thoại chung nào được thông qua đã cho thấy, trước những điều kiện rõ ràng từ Moscow, châu Âu vẫn đang mắc kẹt trong cuộc khủng hoảng định hướng của chính mình.
