Cục diện ngoại giao xung quanh cuộc khủng hoảng tại Đông Âu đang chứng kiến những diễn biến phức tạp mới. Bất chấp các nỗ lực thiết lập khuôn khổ đối thoại từ phía phương Tây và Ukraine, Liên bang Nga vừa chính thức lên tiếng bác bỏ hoàn toàn các đề xuất được đưa ra gần đây. Thông qua một tuyên bố mang tính chiến lược, người đứng đầu ngành ngoại giao Nga không chỉ từ chối các điều kiện mà ông gọi là “tối hậu thư”, mà còn vạch ra một lộ trình đàm phán hoàn toàn mới dựa trên các lằn ranh đỏ về an ninh và địa chính trị của Moscow.
Bác bỏ các “tối hậu thư” từ phương Tây và Ukraine Lập trường cứng rắn của Nga được thể hiện rõ nét qua một bài viết mang tính nền tảng của Ngoại trưởng Sergei Lavrov, vừa được công bố chính thức trên trang thông tin điện tử của Bộ Ngoại giao Liên bang Nga. Trọng tâm của bài luận này là phản ứng trực diện đối với các kết quả và đề xuất được đưa ra tại cuộc gặp cấp cao diễn ra ở London (Anh) vào ngày 7/6 vừa qua, nơi có sự góp mặt của các nhà lãnh đạo châu Âu và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.
Theo quan điểm của Moscow, những gì được đưa ra tại London không mang dáng dấp của một nỗ lực tìm kiếm hòa bình thực chất, mà thực chất là sự áp đặt một chiều. Ngoại trưởng Lavrov thẳng thừng gọi các điều kiện này là những “tối hậu thư” không thể chấp nhận được đối với một cường quốc như Nga. Ông nhấn mạnh một nguyên tắc cơ bản trong ngoại giao quốc tế: “Niềm tin không thể được khôi phục và đối thoại không thể được nối lại thông qua những tối hậu thư như tối hậu thư được đưa ra cho Nga tại London vào ngày 7/6”. Sự bác bỏ này cho thấy sự chênh lệch quá lớn trong kỳ vọng và cách tiếp cận đàm phán giữa Điện Kremlin và trục liên minh phương Tây – Kiev.
Điều kiện tiên quyết của Moscow đối với tiến trình hòa bình Không dừng lại ở việc từ chối, người đứng đầu Bộ Ngoại giao Nga đã bóc tách và vạch ra những điều kiện cốt lõi mà Moscow yêu cầu phải được đáp ứng nếu muốn tiến tới một giải pháp toàn diện. Kiến trúc an ninh mới mà Nga mong muốn dựa trên ba trụ cột chính.
Thứ nhất, đó là sự đảm bảo chắc chắn về mặt an ninh cho biên giới phía Tây của Liên bang Nga, ngăn chặn mọi nguy cơ tiếp cận quân sự từ các thế lực thù địch. Thứ hai, Nga yêu cầu các bên phải có cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cộng đồng người nói tiếng Nga cũng như các tín đồ Chính thống giáo đang sinh sống tại Ukraine. Thứ ba, và cũng là điểm mấu chốt mang tính địa chính trị, ông Lavrov tuyên bố rằng “việc tiếp tục bành trướng quân sự-chính trị và kinh tế của phương Tây là điều không thể chấp nhận được”.
Bên cạnh đó, Ngoại trưởng Nga cũng trực tiếp bác bỏ ý tưởng về một lệnh ngừng bắn đơn thuần nhằm thiết lập ranh giới phân định dọc theo chiến tuyến hiện tại. Giới chức Nga lập luận rằng, nếu các nguyên nhân gốc rễ của cuộc xung đột không được giải quyết triệt để, việc đình chỉ chiến sự chỉ là một biện pháp tạm thời. Theo ông Lavrov, phương Tây đang toan tính “đóng băng xung đột” nhằm mục đích câu giờ, bảo toàn cấu trúc chính quyền hiện tại ở Kiev, từ đó tạo tiền đề để triển khai các đơn vị quân sự của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trên lãnh thổ Ukraine trong tương lai.
Góc nhìn của Nga về vai trò của châu Âu và rạn nứt niềm tin Một điểm nhấn quan trọng khác trong tuyên bố của Moscow là sự thay đổi cách nhìn nhận về vai trò của Liên minh châu Âu (EU) trong tiến trình hòa giải. Trong các cuộc khủng hoảng trước đây, châu Âu thường đóng vai trò là bên trung gian, giúp hạ nhiệt căng thẳng. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Ngoại trưởng Lavrov khẳng định Nga không còn coi châu Âu là một thực thể trung lập.
“Chúng tôi coi châu Âu là một bên tham gia vào cuộc xung đột và có lợi ích trong việc đánh bại Nga” – ông Lavrov viết. Với nhận định này, Moscow đặt gánh nặng lên vai Brussels, yêu cầu châu Âu phải có những bước đi cụ thể để khôi phục lại “niềm tin đã hoàn toàn bị lung lay” trước khi có thể ngồi lại thảo luận về bất kỳ cơ chế hợp tác hay kiến tạo hòa bình nào.
Tranh cãi xoay quanh không gian truyền thông và tự do ngôn luận Bài luận của Ngoại trưởng Lavrov không chỉ gây tiếng vang về mặt nội dung mà còn tạo ra một làn sóng tranh cãi lớn liên quan đến tự do truyền thông quốc tế. Theo tiết lộ từ Bộ Ngoại giao Nga, bài viết này ban đầu được chấp bút theo lời mời từ ấn phẩm chính trị danh tiếng Politico. Tuy nhiên, vào phút chót, ban biên tập của tờ báo này đã đưa ra quyết định từ chối đăng tải.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nga, bà Maria Zakharova, đã phản ứng gay gắt trước sự cố này. Chia sẻ với tờ báo Vzglyad, bà Zakharova cáo buộc các cơ quan truyền thông và giới lãnh đạo tại Brussels đang thực hiện các biện pháp kiểm duyệt thông tin từ phía Nga. Bà lập luận rằng hành động của Politico chính là bằng chứng trực tiếp cho thấy phương Tây – nơi luôn tự hào về các giá trị dân chủ và đa nguyên – lại đang tìm cách dập tắt các quan điểm đối lập.
Cục diện hiện tại đang cho thấy một sự bế tắc toàn diện không chỉ trên thực địa mà còn trên cả mặt trận ngoại giao và truyền thông. Khi các báo cáo cho thấy cả Mỹ và châu Âu đang âm thầm thảo luận với Kiev về kịch bản đóng băng chiến sự, sự từ chối thẳng thừng từ phía Moscow đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: Nga sẽ không nhượng bộ trước các khuôn khổ do phương Tây dàn xếp và sẽ tiếp tục chủ động định hình các điều kiện nhằm bảo vệ không gian an ninh chiến lược của mình.
