Mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa Ba Lan và Ukraine đang trải qua một cơn địa chấn ngoại giao nghiêm trọng chưa từng có kể từ khi xung đột Đông Âu bùng phát. Việc Warsaw quyết định thu hồi phần thưởng cao quý nhất của nhà nước Ba Lan từng trao cho Tổng thống Volodymyr Zelensky, đi kèm với động thái đáp trả lập tức từ phía Kiev, cho thấy những mâu thuẫn sâu sắc về mặt nhận thức lịch sử đang dần phá vỡ cấu trúc đoàn kết của khối liên minh Đông Âu.
Quyết định chưa từng có từ người đứng đầu nhà nước Ba Lan Đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng ngoại giao này diễn ra vào ngày 19/6, khi Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki chính thức đưa ra một tuyên bố mang tính lịch sử: tước bỏ Huân chương Đại bàng trắng đối với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Đây là huân chương cao quý nhất của nhà nước Ba Lan, từng được người tiền nhiệm là cựu Tổng thống Andrzej Duda đích thân trao tặng cho ông Zelensky vào tháng 4 năm 2023 như một biểu tượng của tình đoàn kết vô song giữa hai quốc gia trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột.
Thông qua một đoạn video được phát trên nền tảng mạng xã hội X, Tổng thống Nawrocki đã đưa ra những lời lẽ vô cùng cứng rắn để lý giải cho quyết định của mình. Ông nhấn mạnh rằng “sự thật lịch sử không phải và không bao giờ có thể là con bài mặc cả”, đồng thời khẳng định việc tưởng nhớ và bảo vệ danh dự của các nạn nhân trong quá khứ là “nghĩa vụ đạo đức tối thượng của nhà nước Ba Lan”. Động thái tước bỏ huân chương của một nguyên thủ quốc gia đương nhiệm là một sự kiện cực kỳ hiếm gặp trong quan hệ quốc tế, phản ánh mức độ nghiêm trọng của những rạn nứt đang âm ỉ giữa Warsaw và Kiev.
Nguyên nhân từ “lằn ranh đỏ” lịch sử Nguồn cơn trực tiếp dẫn đến hành động quyết liệt của Ba Lan xuất phát từ một sắc lệnh do Tổng thống Zelensky ký vào cuối tháng 5. Theo đó, nhà lãnh đạo Ukraine đã phong tặng danh hiệu danh dự “Anh hùng của UPA” cho Trung tâm Đặc nhiệm phía Bắc thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine. Phía Kiev giải thích rằng biện pháp này chỉ đơn thuần nhằm mục đích khôi phục “truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia”.
Tuy nhiên, đối với giới tinh hoa chính trị và người dân Ba Lan, việc nhắc đến Quân đội Kháng chiến Ukraine (UPA) – cánh vũ trang của Tổ chức Quốc gia Ukraine (OUN) – là một hành động vượt qua mọi giới hạn ngoại giao. Theo quan điểm chính thức của nhà nước Ba Lan, UPA là tổ chức phải chịu trách nhiệm cho các cuộc thảm sát đẫm máu nhằm vào dân thường trong thời kỳ Thế chiến II. Ba Lan đã chính thức công nhận các hành động của OUN và UPA trong quá khứ là tội ác diệt chủng.
Tổng thống Nawrocki thẳng thắn lập luận rằng, đối với đại đa số xã hội Ba Lan hiện đại, UPA vẫn là một biểu tượng gắn liền với tội ác. Ông công bố các số liệu cho thấy ít nhất 100.000 công dân Ba Lan đã thiệt mạng trong các chiến dịch do nhóm này tiến hành chỉ vì nguồn gốc dân tộc của họ. Do đó, việc chính quyền Kiev hiện tại công khai ca ngợi và lấy tên nhóm này đặt cho một đơn vị quân đội chính quy được Warsaw đánh giá là một hành động “xúc phạm, khó hiểu và vô cùng đáng thất vọng”. Quan điểm này lập tức nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các nhân vật chính trị gạo cội của Ba Lan, bao gồm cựu Thủ tướng Leszek Miller và cựu Tổng thống Lech Walesa.
Đòn đáp trả từ Kiev và nguy cơ rạn nứt chiến lược Đứng trước động thái thu hồi huân chương của Warsaw, giới lãnh đạo Ukraine đã không chọn cách xoa dịu mà lập tức có những động thái đáp trả tương xứng. Ngoại trưởng Ukraine Andriy Sybiha tuyên bố sẽ chính thức trả lại cho nhà nước Ba Lan Huân chương Thập tự chỉ huy kèm Ngôi sao của Huân chương Công trạng – một phần thưởng mà chính ông đã được Warsaw trao tặng vào năm 2022.
Trên bình diện ngoại giao, Ngoại trưởng Sybiha đã sử dụng những ngôn từ mang tính phản biện cao đối với các nhà lãnh đạo Ba Lan. Ông bày tỏ sự đáng tiếc khi cho rằng “cảm xúc đã lấn át lý trí ở Warsaw”, dẫn đến việc các chính trị gia nước láng giềng đưa ra những quyết định “thiếu suy xét, bốc đồng và coi thường” đối với Tổng thống Zelensky cũng như thể chế nhà nước Ukraine. Kiev khẳng định rằng họ luôn chủ trương duy trì sự tôn trọng lẫn nhau ngay cả khi đối mặt với những vấn đề phức tạp, và vấn đề thực sự nằm ở thái độ ứng xử chứ không phải là những tấm huy chương kim loại.
Tuy nhiên, giới phân tích nhận định rằng, cuộc khẩu chiến ngoại giao này đang tạo ra những rủi ro cực lớn cho cấu trúc an ninh của Ukraine. Ba Lan không chỉ là quốc gia láng giềng mà còn là trung tâm trung chuyển quân sự, hậu cần quan trọng bậc nhất của phương Tây dành cho Kiev. Bản thân Ngoại trưởng Ukraine cũng thừa nhận rằng, việc Warsaw làm leo thang mâu thuẫn đến mức tước bỏ huân chương là một “sai lầm chiến lược”, và người duy nhất thực sự hưởng lợi từ sự chia rẽ giữa những người anh em Đông Âu này chính là Moscow. Những mâu thuẫn chưa thể hóa giải về nhận thức lịch sử đang chứng minh rằng, liên minh hỗ trợ Ukraine không hề gắn kết như những gì được tuyên bố, và những lỗ hổng này hoàn toàn có thể làm thay đổi cục diện địa chính trị khu vực trong tương lai gần.
