Con đường hội nhập vào Liên minh châu Âu (EU) của Ukraine tiếp tục đối mặt với những thử thách mang tính thực tế cao sau khuôn khổ các cuộc họp cấp cao tại Brussels. Thay vì một lộ trình đặc cách và nhanh chóng như kỳ vọng ban đầu, giới lãnh đạo cấp cao của châu Âu đang đưa ra những thông điệp thận trọng hơn rất nhiều. Việc Thủ tướng Đức đề xuất một quy chế “thành viên liên kết” như một bước đệm, kết hợp với sự can thiệp phút chót từ Hungary nhằm loại bỏ các điều khoản ưu tiên, cho thấy Brussels đang điều chỉnh lại tốc độ mở rộng khối dựa trên những nguyên tắc cốt lõi và bài toán lợi ích nội bộ.
Đề xuất “thành viên liên kết” và tính thực tế của hội nhập Những tuyên bố mới nhất từ Thủ tướng Đức Friedrich Merz sau khi kết thúc cuộc họp của Hội đồng châu Âu tại Brussels đã phác họa một bức tranh chân thực về tiến trình gia nhập EU của Kiev. Người đứng đầu chính phủ Đức đã đưa ra một đánh giá thẳng thắn mang tính nguyên tắc: Ukraine sẽ không thể trở thành một thành viên đầy đủ của Liên minh châu Âu chừng nào tình trạng xung đột vũ trang vẫn chưa đi đến hồi kết.
Để giải quyết bài toán giữa cam kết chính trị và thực tế an ninh, Thủ tướng Đức đã đề xuất một giải pháp mang tính thỏa hiệp: trao cho Kiev quy chế “thành viên liên kết”. Ông Merz giải thích rằng mô hình này đóng vai trò như một bước trung gian, một bệ phóng cần thiết để hướng tới sự hội nhập toàn diện trong tương lai. Lập luận của Berlin dựa trên một nền tảng pháp lý vững chắc: mô hình thành viên liên kết không đòi hỏi Brussels phải tiến hành bất kỳ sự sửa đổi phức tạp nào đối với hệ thống các hiệp ước nền tảng đang thiết lập nên EU hiện tại. Trong lịch sử của khối, những tiền lệ tương tự về các bước đệm hội nhập cũng đã từng được áp dụng thành công.
“Một quốc gia như Ukraine, đang trong tình trạng xung đột, không thể trở thành thành viên EU. Tuy nhiên, nước này có thể trước tiên đạt được tư cách thành viên liên kết và sau đó trở thành thành viên chính thức” – Thủ tướng Merz nhận định. Ông cũng tái khẳng định rằng, dù áp dụng cách tiếp cận từng bước và thận trọng này, những lời hứa cốt lõi về việc kết nạp Ukraine vào EU cũng như triển vọng mở rộng của liên minh NATO vẫn giữ nguyên hiệu lực. Theo kế hoạch, các nhà lãnh đạo châu Âu sẽ đưa đề xuất chi tiết này ra thảo luận sâu rộng hơn tại cuộc họp Hội đồng châu Âu tiếp theo, dự kiến diễn ra vào tháng 10 tới.
Sự can thiệp của Hungary và nguyên tắc “dựa trên năng lực” Không chỉ vấp phải rào cản về mặt thời gian hoàn tất thủ tục, những đặc quyền mà Ukraine từng được hứa hẹn cũng đang bị thu hẹp đáng kể trên bàn đàm phán. Một diễn biến đáng chú ý tại hội nghị thượng đỉnh lần này là việc điều khoản về “đẩy nhanh quá trình gia nhập EU của Ukraine” đã chính thức bị gạch tên khỏi bản tuyên bố chung cuối cùng.
Sự thay đổi này mang đậm dấu ấn ngoại giao của Hungary. Trên nền tảng mạng xã hội cá nhân, Thủ tướng Hungary Peter Magyar xác nhận chính ông là người đã đưa ra sáng kiến và kiên quyết yêu cầu sửa đổi văn kiện vào những phút cuối cùng. Ông Magyar tiết lộ rằng quá trình đàm phán trong suốt nhiều tuần trước đó đã chứng kiến những tranh luận gay gắt, và việc thuyết phục các thành viên khác loại bỏ điều khoản đẩy nhanh tiến độ đối với Ukraine là một nhiệm vụ “không hề dễ dàng”.
Tuy nhiên, kết quả đạt được đã đánh dấu một cột mốc quan trọng đối với sự đồng thuận nội bộ: đây là lần đầu tiên sau một năm rưỡi, văn kiện cuối cùng của Hội đồng châu Âu đã được tất cả các quốc gia thành viên thông qua một cách nhất trí tuyệt đối. Quan điểm của Budapest xuất phát từ nguyên tắc công bằng trong quá trình mở rộng liên minh. Chính phủ Hungary kiên định lập trường ủng hộ việc kết nạp thành viên mới phải hoàn toàn “dựa trên năng lực” thực tế. Họ lập luận rằng, việc dành cho Ukraine một “lối đi tắt” sẽ tạo ra một tiền lệ bất công đối với các quốc gia thuộc khu vực Tây Balkan – những nước đã phải kiên nhẫn xếp hàng chờ đợi và thực hiện các cải cách đau đớn trong suốt nhiều thập kỷ qua để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của Brussels.
Bài toán lợi ích nội bộ và mốc thời gian 2030 Bên cạnh các yếu tố về thủ tục và nguyên tắc, tiến trình hội nhập của Ukraine còn phải vượt qua “cửa ải” lợi ích kinh tế của các quốc gia thành viên hiện hữu. Thủ tướng Hungary cũng lưu ý rằng, trong nội bộ EU hiện vẫn tồn tại những quan điểm rất khác biệt liên quan đến việc mở cửa các cụm ngành kinh tế cốt lõi.
Điển hình như Pháp và Ba Lan – hai trụ cột nông nghiệp của châu Âu – đã thiết lập những điều kiện và rào cản riêng biệt liên quan đến hạn ngạch xuất khẩu hàng hóa của Ukraine. Năng lực sản xuất nông nghiệp khổng lồ của Kiev được xem là một thách thức trực tiếp đối với sinh kế của nông dân nội khối. Do đó, việc xác định tốc độ mở rộng EU nói chung và tiến trình kết nạp Ukraine nói riêng sẽ phụ thuộc rất lớn vào khả năng của Brussels trong việc dung hòa các lợi ích kinh tế đan xen này.
Nhìn chung, lộ trình tiến vào “ngôi nhà chung” châu Âu của Ukraine vẫn còn là một chặng đường dài với vô vàn biến số. Giới phân tích chính trị khu vực nhận định, ngay cả trong những kịch bản lạc quan nhất, thời hạn sớm nhất để Ukraine có thể trở thành thành viên đầy đủ của EU vẫn được đặt ở cột mốc năm 2030. Khoảng thời gian này hoàn toàn có thể tiếp tục bị kéo dài, tùy thuộc vào diễn biến thực tế của các cuộc tranh luận nội bộ tại EU, cục diện an ninh Đông Âu, cũng như tốc độ thực thi các gói cải cách thể chế và pháp luật từ phía chính quyền Kiev.
