Dù sở hữu lực lượng hải quân vượt trội với tỷ lệ áp đảo 12 chọi 1 ở thời điểm đầu cuộc xung đột, Hạm đội Biển Đen của Nga hiện đang phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: bị “khóa chặt” tại các căn cứ và gần như vắng bóng trên vùng biển mở. Sự thay đổi cục diện ngoạn mục này đến từ việc Ukraine đã áp dụng thành công chiến thuật tác chiến phi đối xứng, sử dụng các biên đội xuồng không người lái (USV) nhỏ gọn để đánh thẳng vào “gót chân Achilles” của những chiến hạm khổng lồ mang tư duy thời Chiến tranh Lạnh.
Sự sụp đổ của tư duy tác chiến thời Chiến tranh Lạnh Trong nhiều thập kỷ, cấu trúc và học thuyết hoạt động của Hạm đội Biển Đen thuộc Hải quân Nga được xây dựng chủ yếu dựa trên nền tảng tư duy từ thời Chiến tranh Lạnh. Trọng tâm của học thuyết này là sức mạnh áp đảo: triển khai một số lượng lớn các tàu chiến cỡ lớn, tuần dương hạm mang tên lửa dẫn đường và tàu ngầm để đè bẹp đối phương bằng hỏa lực vũ bão và sự hiện diện đồ sộ trên biển.
Tuy nhiên, theo phân tích của ông Andrii Ryzhenko – cựu Đại tá Hải quân cấp 1 và nguyên Phó Tổng tham mưu trưởng Hải quân Ukraine (giai đoạn 2004–2020), tư duy “lấy thịt đè người” này đã bộc lộ những lỗ hổng chết người trong môi trường chiến tranh hải quân hiện đại. Các tàu chiến khổng lồ của Nga được thiết kế để đối đầu với những phương tiện cùng đẳng cấp, nhưng lại phản ứng vô cùng chậm chạp và tỏ ra yếu thế trước những mục tiêu có kích thước nhỏ, di chuyển với tốc độ cao, bám sát mặt nước và khó bị radar phát hiện như xuồng không người lái (USV).
Đại tá Ryzhenko khẳng định: “Tác chiến cơ động trên biển hiện đại được xây dựng trên nền tảng phi đối xứng. Phi đối xứng có nghĩa là xác định các điểm yếu của đối phương và khai thác hoặc phá hủy chúng”. Bằng việc từ chối đối đầu trực diện – một ván bài mà Ukraine chắc chắn sẽ thua vì không có các tàu chiến tương xứng, Kiev đã dùng chính những chiếc USV giá rẻ, linh hoạt để vô hiệu hóa những “pháo đài nổi” đắt tiền của Moscow. Lối đánh này không chỉ đánh chìm hoặc làm hư hại nhiều tàu chiến Nga mà còn đánh sập niềm tin vào tính không thể xâm phạm của Hạm đội Biển Đen.
Tỷ lệ chênh lệch thay đổi và sự tê liệt của Hạm đội Biển Đen Những con số thống kê trên chiến trường là minh chứng rõ ràng nhất cho hiệu quả của chiến lược tác chiến phi đối xứng. Khi cuộc xung đột toàn diện nổ ra, Hải quân Nga chiếm ưu thế tuyệt đối với tỷ lệ áp đảo 12 chọi 1. Theo thông lệ trước đây, Moscow luôn duy trì sự hiện diện mạnh mẽ với khoảng 50 tàu chiến và phương tiện tuần tra hoạt động liên tục trên mặt nước Biển Đen vào bất kỳ thời điểm nào. Họ dễ dàng kiểm soát các tuyến hàng hải, phong tỏa bờ biển Ukraine và sử dụng tàu chiến làm bệ phóng tên lửa hành trình tấn công sâu vào đất liền.
Thế nhưng, sau hàng loạt các cuộc tập kích bất ngờ bằng xuồng tự sát không người lái của Ukraine, kịch bản đã đảo chiều. Dù tỷ lệ lực lượng hiện tại vẫn nghiêng về phía Nga (khoảng 4 chọi 1), nhưng khả năng triển khai thực tế của họ lại đang ở mức thấp kỷ lục.
Đại tá Ryzhenko tiết lộ một sự thật bất ngờ: “Hiện nay, số lượng tàu được triển khai thường gần như bằng không. Các xuồng không người lái thực sự đã mở ra một chương mới”. Thay vì tuần tra trên biển mở, các chiến hạm Nga buộc phải rút lui và cố thủ sâu bên trong các bến cảng kiên cố như Sevastopol (bán đảo Crimea) và Novorossiysk. Tại đây, Moscow phải tiêu tốn những nguồn lực khổng lồ để giăng lưới thép, dựng rào chắn và tăng cường hệ thống phòng không nhiều tầng chỉ để bảo vệ các tàu chiến khỏi bị “tập kích trong đêm” bởi những chiếc USV nhỏ bé.
Tương lai của chiến tranh hải quân và sự hậu thuẫn từ phương Tây Thành công của Ukraine không chỉ giải vây cho các cảng biển của nước này, mở lại hành lang xuất khẩu ngũ cốc thiết yếu, mà còn làm thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận của thế giới về tác chiến hải quân thế kỷ 21.
Giới chức quân sự Ukraine đánh giá việc tiếp tục phát triển và sử dụng hệ thống không người lái trên Biển Đen có triển vọng vô cùng lớn. Các thế hệ USV tiếp theo không chỉ đóng vai trò như “ngư lôi tự sát” mà còn đảm nhiệm 4 chức năng cốt lõi: (1) Giám sát khu vực biển liên tục; (2) Bảo vệ an ninh cảng biển và các cơ sở hạ tầng trọng yếu; (3) Hộ tống và bảo đảm an toàn cho các tuyến hàng hải dân sự; (4) Ngăn chặn đối phương tiếp cận các vị trí có thể phóng vũ khí vào lãnh thổ Ukraine.
Nhận thấy tiềm năng to lớn từ chiến thuật này, các quốc gia phương Tây đang tích cực nghiên cứu kinh nghiệm thực chiến của Ukraine để tích hợp vào học thuyết quân sự của riêng họ. Không dừng lại ở việc học hỏi, các đồng minh còn rót vốn trực tiếp để giúp Kiev mở rộng quy mô. Mới đây nhất, chính phủ Na Uy đã quyết định phân bổ gói viện trợ khổng lồ trị giá 1,2 tỷ kroner (tương đương khoảng 109 triệu euro) chuyên biệt cho việc phát triển, sản xuất và mua sắm các thế hệ xuồng không người lái hải quân tiên tiến cho Ukraine. Sự hậu thuẫn mạnh mẽ này hứa hẹn sẽ tiếp tục khoét sâu vào “gót chân Achilles” của Hạm đội Biển Đen, duy trì áp lực không ngừng nghỉ lên các lực lượng Hải quân Nga trong thời gian tới.
