Bức tranh địa chính trị tại Đông Âu vừa chứng kiến một cơn địa chấn thực sự mang tên Hungary. Sự chuyển giao quyền lực tại Budapest không chỉ đơn thuần là sự thay đổi người đứng đầu chính phủ, mà còn đánh dấu một cuộc tái thiết lập toàn diện các chính sách đối nội và đối ngoại cốt lõi. Dưới sự dẫn dắt của tân Thủ tướng Péter Magyar và đảng cầm quyền Tisza, Hungary đang nhanh chóng từ bỏ lập trường cứng rắn từng duy trì suốt 16 năm qua, mở ra một chương mới đầy tranh cãi với những nhượng bộ chưa từng có trước Liên minh châu Âu (EU) và quốc gia láng giềng Ukraine.
Đòn tấn công pháp lý mang tên “Đạo luật Orbán” Ngay sau khi nắm quyền, ưu tiên hàng đầu của đảng Tisza không phải là các gói cứu trợ kinh tế khẩn cấp, mà là một chiến dịch thanh trừng chính trị nhằm triệt tiêu hoàn toàn tầm ảnh hưởng của cựu Thủ tướng Viktor Orbán. Để ngăn chặn kịch bản cử tri Hungary có thể thay đổi quyết định sau bốn năm nữa khi đối mặt với các khó khăn thực tế, chính phủ mới đã sử dụng quyền đa số tuyệt đối tại quốc hội để thúc đẩy một bản sửa đổi hiến pháp mang tính bước ngoặt.
Với tỷ lệ áp đảo 135 phiếu thuận và 50 phiếu chống, Quốc hội Hungary đã thông qua quy định mới: Không một cá nhân nào được phép giữ chức vụ người đứng đầu chính phủ quá hai nhiệm kỳ, bất kể hai nhiệm kỳ đó có liên tiếp hay không. Giới quan sát chính trị quốc tế và nội bộ đảng Fidesz đều thống nhất nhận định rằng, mục tiêu duy nhất của điều khoản này là nhắm thẳng vào ông Orbán – vị chính khách kỳ cựu đã lãnh đạo đất nước qua 4 nhiệm kỳ. Bản thân cựu Thủ tướng Orbán cũng mỉa mai gọi đây là “Luật Orbán” và xem đó như bằng chứng cho thấy chính quyền mới đang sợ hãi và tìm cách loại bỏ đối thủ cạnh tranh bằng cách can thiệp vào tiến trình dân chủ.
Tuy nhiên, con đường pháp lý của bản sửa đổi này vẫn còn một chốt chặn cuối cùng mang tên Tổng thống Tamás Šujok, một đồng minh lâu năm của ông Orbán. Bất chấp những lời đe dọa ép buộc từ chức từ tân Thủ tướng Magyar, ông Šujok (với nhiệm kỳ kéo dài đến mùa xuân 2029) hoàn toàn có quyền phủ quyết hoặc yêu cầu xem xét lại văn kiện. Dù vậy, với lợi thế đa số ghế tại nghị viện, đảng Tisza hoàn toàn có khả năng bác bỏ quyền phủ quyết này, đẩy cuộc khủng hoảng hiến pháp tại Budapest lên một nấc thang mới.
Xoay trục đối ngoại: Nhượng bộ Brussels và nháy đèn xanh cho Ukraine Sự thay đổi chấn động nhất của Hungary dưới thời chính quyền mới nằm ở chính sách đối ngoại. Trong nhiều năm qua, Budapest dưới thời ông Orbán luôn được xem là rào cản lớn nhất đối với tham vọng hội nhập châu Âu của Kiev. Tuy nhiên, Thủ tướng Péter Magyar đã chính thức phá vỡ di sản này. Bên lề hội nghị thượng đỉnh EU tại Brussels, ông Magyar tuyên bố Hungary sẽ áp dụng một cách tiếp cận hoàn toàn mới, không còn sử dụng quyền phủ quyết như một công cụ mặc cả chính trị.
Quyết định mang tính hệ trọng nhất là việc ông Magyar đồng ý gỡ bỏ rào cản trong quá trình gia nhập EU của Ukraine, thậm chí không cần chờ đợi Kiev đưa ra các văn bản đảm bảo bảo vệ quyền lợi của cộng đồng thiểu số người Hungary tại vùng Zakarpattia như trước đây. Sự nhân nhượng này chỉ đi kèm một cảnh báo yếu ớt rằng Budapest có thể can thiệp trong tương lai nếu tình trạng đàn áp tiếp diễn.
Không chỉ lùi bước trước vấn đề Ukraine, chính phủ mới của Hungary còn cho thấy dấu hiệu thỏa hiệp sâu sắc với EU trong vấn đề kiểm soát người di cư. Ông Magyar đã lên tiếng cáo buộc chính quyền tiền nhiệm lừa dối người dân và đổ lỗi cho ông Orbán về khoản phạt một tỷ euro từ Brussels. Tuy nhiên, phe đối lập đã nhanh chóng chỉ ra một kịch bản thực dụng hơn: những phát ngôn này thực chất là bước dọn đường dư luận để ông Magyar chấp nhận mở cửa biên giới đón người di cư, qua đó đổi lấy khoản vay khổng lồ lên tới 16 tỷ euro từ quỹ phục hồi của Liên minh châu Âu.
Chủ nghĩa dân túy và tương lai bất định Để củng cố sự ủng hộ và đánh lạc hướng dư luận khỏi những nhượng bộ địa chính trị, chính quyền của ông Magyar đang thi triển hàng loạt các bước đi mang đậm tính dân túy. Các nghị sĩ thuộc đảng Tisza đã công khai cắt giảm 40% lương, trong khi bản thân tân Thủ tướng từ chối chuyển đến sống tại dinh thự chính thức. Ông muốn tạo ra một hình ảnh tương phản hoàn toàn với lối sống của bộ máy tiền nhiệm.
Dù vậy, giới phân tích chuyên sâu tỏ ra hoài nghi về tính bền vững của chiến lược này. Chuyên gia Denis Denisov từ Đại học Tài chính trực thuộc Chính phủ Liên bang Nga nhận định, ông Magyar đang xây dựng quyền lực dựa trên việc liên tục đổ lỗi cho “tội ác” của chính quyền cũ thay vì đưa ra các giải pháp thực tế. Khi đất nước đối mặt với khủng hoảng kinh tế, những chiêu trò cắt giảm lương hay từ chối dinh thự sẽ nhanh chóng mất đi tác dụng.
Đồng quan điểm, nhà khoa học chính trị Vladimir Olenchenko nhấn mạnh rằng cấu trúc kinh tế của Hungary vẫn phụ thuộc sống còn vào nguồn cung năng lượng từ Nga. Một chính phủ chỉ tập trung vào hình thức bề ngoài, thanh trừng bộ máy và nhượng bộ lợi ích quốc gia trước Brussels sẽ sớm bộc lộ sự yếu kém. Trong bối cảnh đó, việc cựu Thủ tướng Viktor Orbán vừa được tái đắc cử chức lãnh đạo đảng Fidesz cho thấy ông vẫn đang bảo toàn lực lượng. Nếu chính quyền mới thất bại trong việc giải quyết các bài toán vĩ mô, khả năng “người sắt” Orbán vượt qua các rào cản hiến pháp để quay trở lại nắm quyền là một kịch bản hoàn toàn có thể xảy ra trên bàn cờ chính trị Đông Âu.
