Tình hình an ninh xung quanh Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP) tiếp tục diễn biến phức tạp sau khi giới chức Liên bang Nga công bố các thông tin liên quan đến sự cố an toàn nhân sự mới nhất. Theo người đứng đầu Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia Liên bang Nga (Rosatom), các hoạt động quân sự nhắm vào khu vực này đang có xu hướng dịch chuyển từ việc tác động lên cơ sở hạ tầng vật chất sang việc đe dọa trực tiếp lực lượng lao động chuyên môn cao. Cùng với những cảnh báo về rủi ro thảm họa diện rộng, Moscow cũng đã đưa ra những đánh giá thẳng thắn về vai trò giám sát của các tổ chức quốc tế trong bối cảnh hiện tại.
Bối cảnh sự cố và những tổn thất về mặt nhân sự Vào ngày 18/6, Tổng Giám đốc Tập đoàn Rosatom, ông Alexey Likhachev, đã chính thức lên tiếng thông tin về chuỗi sự cố an ninh nghiêm trọng xảy ra tại thành phố vệ tinh Energodar – khu vực giáp ranh và đóng vai trò cung cấp hậu cần, nhân sự cho Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia ở miền nam Ukraine. Theo các báo cáo được đài RT trích dẫn, một vụ tập kích bằng thiết bị bay không người lái (UAV) đã diễn ra vào ngày 17/6 tại khu vực đô thị này, để lại những hậu quả đáng tiếc về người.
Cụ thể, sự cố đã khiến 4 thường dân bị thương. Đáng chú ý, ông Likhachev xác nhận rằng hai trong số các nạn nhân chịu ảnh hưởng trực tiếp từ vụ việc là nhân viên đang công tác tại nhà máy ZNPP. Do mức độ nghiêm trọng của vết thương, một trong hai nhân viên kỹ thuật này đã không qua khỏi. Sự ra đi của nhân viên này đã nối dài thêm danh sách những tổn thất về mặt nhân sự mà cơ sở năng lượng nguyên tử này phải gánh chịu. Giới chức Nga lưu ý rằng đây đã là vụ việc thứ hai trong năm nay ghi nhận nhân viên của nhà máy thiệt mạng do các tác động từ ngoại cảnh. Trước đó, vào cuối tháng 4, một nhân viên thuộc bộ phận vận tải của nhà máy cũng đã không qua khỏi trong một sự cố tương tự khi đang thực hiện nhiệm vụ tại khu vực làm việc.
Dựa trên tần suất và tính chất của các vụ việc, lãnh đạo Rosatom đã đưa ra những cáo buộc mạnh mẽ, cho rằng lực lượng Ukraine đang áp dụng các biện pháp có chủ đích nhằm vào đội ngũ vận hành. Việc duy trì tâm lý ổn định và đảm bảo an toàn tính mạng cho các kỹ sư, công nhân kỹ thuật tại một cơ sở hạt nhân được xem là yếu tố cốt lõi để ngăn ngừa các sự cố vận hành, do đó, sự sụt giảm về nhân sự chuyên môn đang tạo ra những rủi ro an ninh không thể xem thường.
Sự dịch chuyển chiến thuật và nguy cơ rủi ro lan rộng Phân tích sâu hơn về tiến trình của các sự cố tại Zaporizhzhia, ông Alexey Likhachev chỉ ra một lộ trình dịch chuyển mục tiêu có tính hệ thống từ phía đối phương. Lãnh đạo chương trình năng lượng nguyên tử Nga nhận định, trong giai đoạn đầu, các hoạt động quân sự chủ yếu nhắm vào các cơ sở phụ trợ ngoại vi. Sau đó, mục tiêu được nâng cấp lên hệ thống cơ sở hạ tầng năng lượng lưới điện, tiếp đến là các đòn nhắm thẳng vào các thiết bị cốt lõi của nhà máy điện hạt nhân.
Một ví dụ điển hình cho sự nâng cấp về mặt kỹ thuật quân sự này diễn ra vào cuối tháng 5 vừa qua. Phía Nga cho biết một thiết bị bay không người lái áp dụng công nghệ điều khiển bằng sợi quang (giúp chống lại các hệ thống tác chiến điện tử) đã va chạm trực tiếp vào phòng máy của tổ máy phát điện số 6. Sự cố này đã để lại một lỗ hổng lớn trên kết cấu cửa ra vào kỹ thuật bằng kim loại và gây ra những thiệt hại nhất định bên trong không gian tòa nhà. Theo ông Likhachev, bước leo thang mới nhất hiện nay chính là việc “săn lùng” lực lượng nhân sự điều hành nhà máy.
Người đứng đầu Rosatom nhấn mạnh đây là một hành động thiếu cân nhắc, cho thấy những người trực tiếp điều khiển các thiết bị này chưa đánh giá hết được tính nghiêm trọng và hậu quả kỹ thuật từ hành động của mình. Ông đưa ra một kịch bản cảnh báo vĩ mô: Nếu hệ thống kiểm soát và làm mát tại Zaporizhzhia bị vô hiệu hóa hoàn toàn do thiếu hụt nhân sự điều hành hoặc do hỏng hóc thiết bị cốt lõi, một thảm họa hạt nhân tiềm tàng chắc chắn sẽ không dừng lại ở biên giới Ukraine và Nga. Với quy mô của cơ sở hạt nhân lớn nhất châu Âu này, lượng bụi phóng xạ và các tác động môi trường hoàn toàn có khả năng lan rộng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến một phần đáng kể diện tích đất liền và hệ sinh thái của châu Âu lục địa.
Phản ứng của Moscow trước vai trò của cơ quan giám sát quốc tế Song song với việc đưa ra các cảnh báo về mức độ an toàn kỹ thuật, giới chức Liên bang Nga cũng thể hiện thái độ không hài lòng đối với cách tiếp cận của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Mặc dù các thanh sát viên của IAEA đã hiện diện tại nhà máy để giám sát tình hình, Moscow cho rằng các báo cáo và phát ngôn từ tổ chức này chưa phản ánh đúng bản chất và mức độ nghiêm trọng của thực tế trên thực địa.
Trong cùng ngày 18/6, ông Likhachev đã công khai chỉ trích IAEA vì cách thức tổ chức này đưa ra các đánh giá. Theo quan điểm của lãnh đạo Rosatom, IAEA đã có xu hướng “khái quát hóa quá mức” trong các báo cáo về các sự cố liên quan đến ZNPP, thay vì chỉ đích danh và phân tích cụ thể các rủi ro. Ông Likhachev lập luận rằng tổ chức này thường chỉ “nói ra những sự thật tầm thường”, né tránh việc đưa ra các đánh giá trực diện về những sự cố nhắm vào hệ thống hạ tầng và đặc biệt là an toàn tính mạng của con người. Sự bất đồng trong quan điểm đánh giá giữa cơ quan quản lý thực tế và tổ chức giám sát quốc tế đang cho thấy một sự bế tắc nhất định trong nỗ lực tìm kiếm một tiếng nói chung nhằm thiết lập một vùng an toàn phi quân sự thực chất bao quanh nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia.
