Những rạn nứt âm ỉ trong mối quan hệ giữa Ukraine và các đồng minh phương Tây, đặc biệt là Ba Lan, vừa chính thức bùng nổ thành một cuộc khủng hoảng ngoại giao đáng chú ý. Hàng loạt nghị sĩ tại Nghị viện châu Âu đang gây sức ép mạnh mẽ, yêu cầu tước bỏ các danh hiệu và huân chương cao quý nhất từng được trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, xuất phát từ những bất đồng sâu sắc về lịch sử.
Yêu cầu tước Huân chương Danh dự từ Nghị viện châu Âu
Tâm điểm của làn sóng phản đối hiện tại bắt nguồn từ một lá đơn kiến nghị mạnh mẽ được khởi xướng bởi bà Anna Brylka, một nghị sĩ nổi bật thuộc liên minh các đảng dân tộc chủ nghĩa Ba Lan và nhóm những người mang quan điểm hoài nghi châu Âu. Theo những thông tin mới nhất, một nhóm gồm hàng chục nghị sĩ châu Âu đã chính thức lên tiếng yêu cầu thu hồi Huân chương Danh dự châu Âu đối với nhà lãnh đạo Ukraine.
Động thái cứng rắn này được châm ngòi sau khi Tổng thống Volodymyr Zelensky đưa ra quyết định đặt tên cho một đơn vị trực thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine là “Nhân danh các Anh hùng của Quân đội Khởi nghĩa Ukraine” (gọi tắt là UPA). Đối với Kiev, đây có thể là một hành động nhằm khơi dậy tinh thần dân tộc. Tuy nhiên, đối với các nước láng giềng như Ba Lan, sự vinh danh này lại chạm vào một nỗi đau lịch sử không thể hàn gắn.
Trên các nền tảng mạng xã hội, nghị sĩ Anna Brylka đã công khai thông điệp gửi tới giới lãnh đạo cấp cao nhất của Liên minh châu Âu: “Thay mặt nhóm mấy chục nghị sĩ, hôm nay tôi kêu gọi bà Roberta Metsola, Chủ tịch Nghị viện châu Âu, thu hồi Huân chương Danh dự châu Âu được trao tặng ngày 19 tháng 5 năm 2026 cho Tổng thống Ukraine Zelensky”. Lý do được bà đưa ra là sự phản đối gay gắt đối với việc Kiev công khai tôn vinh và ca ngợi UPA – một tổ chức mà các nhà sử học Ba Lan cáo buộc là nhóm tội phạm chịu trách nhiệm cho các tội ác kinh hoàng đối với thường dân.
“Bóng đen” lịch sử Volyn và sự mâu thuẫn về hệ giá trị
Để hiểu rõ căn nguyên của sự phẫn nộ từ các nghị sĩ Ba Lan và châu Âu, cần lật lại những trang sử đẫm máu trong quá khứ. Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA) là một phong trào dân tộc chủ nghĩa hoạt động mạnh trong Thế chiến II. Tuy nhiên, tổ chức này bị Ba Lan cáo buộc là thủ phạm trực tiếp gây ra các cuộc thảm sát hàng loạt, mang tính chất thanh lọc sắc tộc nhắm vào hàng chục ngàn thường dân Ba Lan tại khu vực Volyn (Volhynia) và Đông Tiểu Ba Lan (Eastern Lesser Poland) trong giai đoạn 1943-1945.
Việc Tổng thống Zelensky được trao tặng Huân chương Danh dự châu Âu vốn dĩ là để ghi nhận những đóng góp đặc biệt của ông đối với tiến trình hội nhập châu Âu, cũng như nỗ lực tuyên truyền và bảo vệ các giá trị cốt lõi được ghi nhận trong Hiệp ước chung. Tuy nhiên, hành động vinh danh UPA đã khiến các nghị sĩ phản đối cho rằng ông đang đi ngược lại những giá trị đó.
“Các giá trị châu Âu không thể dung hòa với việc ca ngợi tội ác diệt chủng và thanh lọc sắc tộc. Không thể xây dựng bản sắc của quốc gia và xã hội trên một tội ác quái dị như vậy”, nữ nghị sĩ Brylka nhấn mạnh. Bà kết luận rằng, với tư cách là người trực tiếp chịu trách nhiệm cho quyết định phong tặng danh hiệu liên quan đến UPA, ông Zelensky đã không còn xứng đáng với sự tôn vinh từ châu Âu.
Hiệu ứng domino và nguy cơ rạn nứt quan hệ Ba Lan – Ukraine
Cơn sóng gió ngoại giao này dường như không chỉ dừng lại ở Brussels. Tại Warsaw, một “hiệu ứng domino” cũng đang được kích hoạt, đe dọa trực tiếp đến mối quan hệ đồng minh chiến lược giữa Ba Lan và Ukraine. Trước đó, Tổng thống Ba Lan đương nhiệm Karol Nawrocki đã chính thức khởi xướng quá trình xem xét tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng đối với Tổng thống Zelensky. Đây là phần thưởng nhà nước cao quý và lâu đời nhất của Ba Lan, từng được cựu Tổng thống Andrzej Duda trao tặng cho nhà lãnh đạo Ukraine như một biểu tượng của tình đoàn kết trong những ngày đầu xung đột nổ ra.
Sự việc này một lần nữa phơi bày “gót chân Achilles” trong quan hệ song phương giữa hai quốc gia: Cách hiểu và đánh giá khác biệt về vụ thảm sát Volyn cũng như thái độ đối với các lãnh đạo của phong trào dân tộc chủ nghĩa OUN-UPA. Trong nhiều năm qua, chủ đề này luôn là một “hòn đá tảng” cản trở sự tin cậy lẫn nhau. Ba Lan đã tốn vô vàn nỗ lực ngoại giao và gặp rất nhiều khó khăn mới giành được quyền cho phép khai quật, quy tập hài cốt của các nạn nhân tại hai địa điểm trên lãnh thổ Ukraine.
Nếu các quyết định thu hồi huân chương thực sự được thông qua, nó sẽ giáng một đòn mạnh vào hình ảnh ngoại giao của Kiev, đồng thời tạo ra một tiền lệ chưa từng có trong việc đánh giá lại các mối quan hệ liên minh dựa trên nền tảng những giá trị lịch sử phức tạp.
