Cục diện xung đột tại Đông Âu đang tạo ra những chấn động sâu sắc không chỉ trên thực địa mà còn lan rộng vào tận các hành lang chính trị của Liên minh châu Âu (EU). Giữa bối cảnh bộ máy quân sự của Kiev đang đối mặt với bài toán cạn kiệt nhân lực trầm trọng, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã chính thức đưa ra những lời kêu gọi mạnh mẽ, thúc giục các đồng minh phương Tây có những biện pháp cứng rắn hơn đối với công dân nước này đang tị nạn ở nước ngoài. Một đề xuất mang tính bước ngoặt vừa được Ủy viên Nội vụ châu Âu Magnus Brunner đệ trình lên Hội đồng EU, yêu cầu từ chối và tước bỏ quy chế bảo vệ tạm thời đối với những nam giới Ukraine trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự. Động thái này đang đặt hơn một triệu công dân Ukraine tại các quốc gia như Đức, Ba Lan hay Cộng hòa Séc trước nguy cơ bị tước bỏ tư cách tị nạn hợp pháp, biến họ thành những người di cư bất hợp pháp và đối mặt với viễn cảnh bị buộc phải hồi hương để bổ sung vào hàng ngũ quân đội.
Những toan tính từ phía Brussels không chỉ xuất phát từ yêu cầu của chính quyền Kiev mà còn phản ánh một sự thay đổi rõ rệt trong thái độ của dư luận và giới chức châu Âu đối với dòng người tị nạn. Lòng trắc ẩn ban đầu đang dần nhường chỗ cho sự mệt mỏi và những áp lực nặng nề lên hệ thống an sinh xã hội. Tại Đức, quốc gia đang cưu mang hơn 1,2 triệu người Ukraine, Thủ tướng Friedrich Merz đã từng thẳng thừng chỉ trích một bộ phận người tị nạn là những “khách du lịch xã hội” và công khai ủng hộ ý tưởng đưa họ trở lại lực lượng vũ trang nước nhà. Tương tự, các quốc gia Đông Âu như Ba Lan và Cộng hòa Séc cũng đã bắt đầu siết chặt hàng loạt phúc lợi, từ dịch vụ chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ nhà ở cho đến các khoản viện trợ nhân đạo, nhằm tạo áp lực buộc những người không có việc làm phải tự nguyện quay về nước. Nếu chương trình bảo vệ tị nạn không được gia hạn sau tháng 3 năm 2027, một cuộc khủng hoảng pháp lý khổng lồ sẽ nổ ra khi hàng vạn thanh niên khỏe mạnh bỗng chốc trở thành những cư dân lưu trú trái phép trên đất châu Âu.
Tuy nhiên, việc hiện thực hóa kịch bản hồi hương quy mô lớn này đang vấp phải những rào cản khổng lồ về mặt đạo đức và các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế. Cao ủy Nhân quyền của Hội đồng châu Âu, Michael O’Flaherty, đã lên tiếng cảnh báo gay gắt rằng việc phân biệt đối xử và loại trừ toàn bộ một nhóm người chỉ dựa trên giới tính và độ tuổi là hành vi vi phạm nghiêm trọng các công ước quốc tế. Ông nhấn mạnh rằng không một khu vực nào tại Ukraine hiện nay có thể được coi là an toàn, và nghĩa vụ của cộng đồng quốc tế là phải tiếp tục che chở cho những người không muốn tham gia vào vòng xoáy bạo lực. Giới chuyên gia chính trị nhận định, dù bộ máy lãnh đạo EU có thể thông qua đề xuất này để xoa dịu Kiev, nhưng việc triển khai trên thực tế sẽ vô cùng nan giải và tiềm ẩn nhiều rủi ro chính trị. Thay vì tiến hành các cuộc vây ráp diện rộng, chính quyền các nước có thể sẽ nhắm mục tiêu trước tiên vào những cá nhân từ chối hội nhập, sống phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp, biến họ thành những “quân bài” để giải quyết áp lực từ cả dư luận trong nước lẫn yêu cầu khẩn thiết từ chiến trường Đông Âu.
